Wednesday, August 15, 2018

Hands in Poems: Susana Sánchez Aríns (II)



na cozinha

esfregar a louça com calma
levar o estropalho aos poucos
cobrindo as nódoas
com a escuma dos dias

desenhar círculos com maos
enrugadas e gemas gélidas
moles estigmas da rotina
que pesam como cruz nas costas.

eliminar com primor cada resto
cada borra cada escória
marcas de prazeres velhos
impetuosamente coladas ao esmalte

baptizer cada manhá a louça
com água branda da torneira
água que se repite sempre
água que nunca é a mesma

espelhar no fundo do prato
estas carnes alinhadas
em óleos cremes vinagres
face resignada como anho
inocente na ara sacrificial.

presidir com pam e vinho
a cerimónia quotidiana
que me mantém na borbulha
que me leva ao nada
que me aniquila          ininterruptamente.

En [de] construçom (2009)

Tuesday, August 14, 2018

Hands in Photography: José Vidal


O poder da fotografía e a súa intelixibilidade crean unha democracia do entendemento dificilmente superable por calquera outro medio. Parece que o pasado está dialogando directamente con nós nun exercicio de familiaridade e cercanía que elimina as fronteiras do espazo-tempo.

Cando falamos ademais de fotografías históricas de ámbito local, engádese a dimensión da nostalxia, pois son fiestras a eventos e escenas que desapareceron das nosas vidas e que iluminan aspectos da  historia do noso pobo e da nosa herdanza cultural. 

Por iso é unha alegría ter acceso a volumes coma este José Vidal. Unha vida dedicada á fotografía, de Xan X. Fernández Carrera que se presentou o pasado venres 10 no Museo do Mar de Laxe.

Na presentación destacouse a importancia do fondo Vidal non só para Laxe senón tamén para as comarcas de Bergantiños e Soneira, polo retrato que fai da evolución da paisaxe, da terra e da xente, ademais de ser unha proxección da figura de José Vidal cara o futuro.

Fernández Carrera salientou "o estudo, traballo e habilidade que hai detrás de cada instantánea, así como as destrezas sociais e a capacidade de convocatoria" que asumimos que tiña José Vidal para facer que tanta xente posase para os seus retratos.

Comezou por revisar o contexto histórico de Plácido e José Vidal, unha sociedade rural, agraria e mariñeira, pouco industrializada (salvo algúns serradoiros, minaría do caolín e empresas de salgadura), de poboación dispersa, illada e con poucos recursos. 

De seguido pasou á biografía de Plácido Vidal Díaz (1867-1956),  personaxe destacado da burguesía vilega en Laxe e os seus inicios como fotógrafo coa cámara fotográfica regalada por José Villar (da Droguería Villar en Coruña). No 1900 nace José María Vidal García, o fillo, e o fotógrafo ao que pertencen a maioría dos documentos visuais que se conservan. Carteiro en Corme, auxiliar de secretaría en Laxe, correspondente do xornal El Ideal Gallego, viuse afectado a nivel persoal e familiar polos vaivéns políticos da época, pero malia todo mantivo a súa actividade como fotógrafo ata 1980, mesmo unha vez xubilado.

67.000 elementos fotográficos entre negativos e positivos de cristal e plástico son os que se conservan hoxe no arquivo Vidal, que Fernández Carrera agrupou por temáticas: vilas (desde Camariñas a  Caión); sociedade (fotos nas feiras,  festas e romarías, familias, fotos da escola, traballos e oficios (da mina de caolín, zapateiros, taberneiros) e mar

Alejandro Ávilabisneto de José Vidal, recordou dous momentos importantes: setembro de 1992 cando foi consciente do valor do laboratorio; e 2008 cando fixeron a cesión do fondo fotográfico ao Concello de Laxe. Aludiu tamén, alén da calidade fotográfica do fondo, á visión social e ao valor da memoria emocional que identifica toda a zona.

Goretti Sanmartín, vicepresidenta da Deputación da Coruña, pola súa banda, puxo en valor o traballo rigoroso de estudo de Fernández Carrera e a relevancia do fondo fotográfico Vidal como sinal de identidade e de pertenza a unha colectividade recordando as palabras do fermosísimo discurso "Eu tamén navegar" pronunciado por Xohana Torres:
"Hoxe, xa de volta das grandes mareas, declaramos que a vida non é sempre unha travesía ben informada, hai moitas maneiras de ver os mapas, pero ben ve o que mira dúas veces a mesma paisaxe.  (...) Non somos máis que o que recordamos, ese ceo protector que de maneira alterna nos cobre ou se desvela e que se nega a desaparecer".

José Vidal. Unha vida dedicada á fotografía, é un libro para gozar e revisitar, un imprescindible a carón de Caamaño, Manuel Ferrol, José Suárez, Ruth Matilda Anderson, Català-Roca, Baldomero Pestana ou Xurxo Lobato

Monday, August 13, 2018

Words in Books: Contos mariños de Carballo



Dicía Manuel María nas súas "Verbas ao mar":


Eu de min só sei dicir
que o mar comeza no meu sangue.
O que non sei
é se o mar caberá na miña alma.

E imaxino ese esforzo por apretar, arrexuntar, engruñar e empuxar para tentar facer caber o mar na alma. Ir enchendo sen saber se a alma ten límite de volume ou é coma un buraco negro. Carrexar e carrexar coa ilusión de capturar a inmensidade.

Xabier Maceiras fai un exercicio similar en Contos mariños de Carballo (2017) e como indica o poema de Paco Souto (a quen está dedicado o libro, por certo), captura "tanto naufraxio e tanto amor" como hai nos once quilómetros de liña costeira de Carballo.

Recolle nas súas páxinas historias de combates aéreos, afundimentos, naufraxios, mortos, lendas e anécdotas "agochados no máis profundo da memoria dos maiores das parroquias costeiras de Carballo" (p.11) así como descubertas froito de "moitas horas de investigación nos arquivos e nas hemerotecas" (p.12).

O libro, editado polo Concello de Carballo, é un meritorio exercicio de conservación do patrimonio mariño que nos permite descubrir o vencello desta zona co mar e coñecer a súa memoria histórica. A vaguidade do título permite acubillar feitos e lendas, aventuras notables, historias de persoeiros coma Urbano Lugrís, Franz Müller, Juan Antonio Posse ou Benito Soto ("o último pirata") e desastres e traxedias que acabaron en morte ou supervivencia.

A fiada narrativa é unha viaxe multimodal por mar, terra e e aire. Descendemos ás profundidades, descubrindo cidades asolagadas, pecios, (suposto) ouro afundido e baleas cazadas por mariñeiros de  Caión e Malpica. Emerxemos á superficie do mar embravecido que fai embarrancar, afundir ou perder a súa mercancía a embarcacións varias. 

Por veces, condúcenos ao conforto da ribeira, ao límite entre o mar e a terra onde chegan crebas de todo tipo: impresoras, matamoscas, madeira ou mesmo unha mensaxe nunha botella. Adentrámonos terra adentro nas historias da explotación do volframio no Monte Neme, do roubo de area en Baldaio, do nazi do cemiterio de Rebordelos, ou do Pacoret que embarrancou en Baldaio e se estableceu alí.

E somos aire con ese case-aeroporto nas marismas ou as avionetas que se quedan sen combustible ou teñen que ser remolcadas por tractores.

Un bo feixe de contos de salitre que nos levan de remuíño en remuíño por ese milleiro de fibras que tecen o vestido da alma e, como dicía Melville, nos conectan os uns aos outros como "fíos empáticos".

Grazas, Patri Fernández, por este agasallo delicioso.

"Benito Soto, o lendario pontevedrés da Moureira que, tras enarborar a bandeira da caveira e os ósos, a coñecida como "Jolly Roger", no seu bergantín Burla Negra, acadaría sona mundial despois de saquear e afundir unha decena de embarcacións (...) acabaría sendo xulgado por un tribunal británico que mandaría executalo o 25 de xaneiro de 1830. Tiña 26 anos e a lenda di que antes de ser aforcado berrou: "Adeus a todos, a función rematou" (p.27)
"Ata hai ben pouco tempo, percorrer a praia na procura destes despoxos do mar era unha actividade complementaria da maltreita economía litoral que tiña nome propio: andar ás crebas. Os crebeiros ou raqueiros conseguían levar para a casa pequenos tesouros cos que os agasallaba acotío o mar: unha boa viga, leña para o lume, botellas de vidro, cordas... Abofé que todo servía para facer un amaño e, se había algún naufraxio, o botín podía incluso venderse" (p.53) 
"Unha pintura que cando lle pedían que a conceptuara, o pintor do mar dicía que "é a versión plástica do meu mundo interior. Son profundamente galego; polo tanto cun mundo imaxinativo bastante rico: o da nosa raza. Pinto en galego, razón pola cal non podo ser realista" (p.147)
"Miguel Méndez, aquel cativo de dez anos que non se perdera detalle con todo o acontecido co Jesusa, tamén lembra que nas semanas posteriores ao naufraxio houbera xente que se achegara ao Pozo da Cercada para buscar ferro para vender... "quedara a máquina e a hélice; o resto xa se fora ocupando o mar de facelo desaparecer. Despois xa só quedaría a caldeira. Un día metérase dentro dela, para cortar os tubos, un veciño da contorna que tiña o bandullo ben grande. A canda el entrara un amigo seu que tamén fora ao ferro... A marea viña subindo e cando o do bandullo trataba de saír de dentro da caldeira, non era quen de facelo. O seu amigo, histérico, dixéralle: "Me cago en D..., saes ou córtoche a barriga!" Como fixeron non sei, pero acabarían saíndo e, despois a caldeira acabaría indo para Caión e alí, no porto, botaría ben tempo". (p.136)
Para saber máis:

Sunday, August 12, 2018

Letters in Exhibitions: Museo do Mar (Laxe)

Hai polo menos tres motivos para visitar Laxe: o faro con fermosas vistas a ambos lados, a praia de area agarimosa, e os paseos posibles a diversos puntos (a praia dos Cristais, Soesto ou a capela de Santa Rosa). Un cuarto motivo non menos relevante, é o Museo do Mar. Situado no antigo cuartel da Garda Civil, no casco histórico detrás da Casa do Arco, é un inmoble de pedra con elementos aínda visibles das casas tradicionais galegas coma a lareira ou o lavadoiro de pedra. Como engado adicional, un pequeno mirador que nos permite enxergar a praia cara un lado e o monte Cornaceiras cara o outro.








O museo nace con catro obxectivos: ensinar, difundir, investigar e salvagardar, e pon o foco no nexo de unión entre porto, xente e comarcas (Bergantiños e Soneira) que fai que os/as visitantes poidamos encaixar a vila na historia e na contorna, nun marco temporal que abarca desde finais do século XIX ata os anos 70 do século pasado. O mar é tamén elo de unión dos tres eixos temáticos que artellan a colección exposta en cada andar: "O mar nos ollos da xente" (sección 0); "Do mar á terra" (1º andar) e "Da terra ao mar" (2º andar).

Ocupan os espazos obxectos de personaxes ilustres, mapas antigos, historias de barcos naufragados coma o Adelaide, coleccións de obxectos relacionados coas diferentes artes de pesca e, ata o 31 de agosto, unha exposición fotográfica de Carlos Eiroa





Porén, o que cativa a nosa mirada é sen dúbida a escolma de fotografías do arquivo fotográfico de Plácido Vidal (1867-1956) e do seu fillo José María Vidal (1900-1988), que forman parte da colección permanente do centro e que constitúe, cos seus 67.000 elementos, "o maior arquivo fotográfico da Costa da Morte".

O rótulo do museo é visible na ruela a man esquerda cando un vén desde a praza Ramón Juega e se dirixe cara ao arco. Oxalá seduza aos visitantes para que descubran a ollada dos Vidal, que tan ben souberon capturar a esencia dunha época.













Para saber máis:
  • Museo do Mar de Laxe
  • Artigo en La Voz de Galicia sobre a exposición fotográfica de Carlos Eiroa (17/07/2017)
  • Artigo en La Voz de Galicia sobre o Museo do Mar (03/11/2017)
  • Artigo en El Ideal Gallego sobre actividades de dinamización do Museo do Mar (18/05/2017)
  • Información para visitas escolares 

Saturday, August 11, 2018

Hands in Poems: Uchechi Kalu



the people who want to be with you

will simply be with you
your hands will be tethered to theirs they will
know your breath
that distant hum at night
they will laugh at the way you curl your lips
just before waking
they will stand there
with you as your eyes give off the wet stench
of defeat
they will remain
when nothing else
does

Friday, August 10, 2018

Letters in Books: Tea Rooms. Mujeres obreras



No puedo agradecer lo suficiente a Dolores López haberme introducido a Luisa Carnés, esa sinsombrero sombrerera y escritora olvidada por la historia. El año pasado por estas fechas leía Trece cuentos (de los que os hablé aquí) y éste ha tocado Tea Rooms. Mujeres obreras (2016).

Matilde es nuestra mentora mientras nos sumergimos en el asfixiante "ambiente áspero, caliginoso, pesado" (p.63) de un salón de té en el que se desarrollan las historias íntimas de Esperanza, Paca, Felisa, Laurita, Trini, Marta, Cañete, "el Ogro" o Pietro Fazziello entre otros. 

A través de sus ojos nos adentramos en un mundo extremadamente clasista:
"Eh, por la escalera interior". La primera vez que se lo oyó a un portero de librea dividió mentalmente a la sociedad en dos mitades: los que utilizan el ascensor o la escalera principal, y "los otros", los de escalera de servicio; y se sintió incluida entre la segunda mitad" (p.26) 
Una sociedad hipócrita como el propio salón de té: cristalera atrayente, abrillantado tablero de cinc, bandejas llenas de pastas perfectamente alineadas, cajones de botellines de leche y cestos de mimbre colmados de panecillos recién horneados. Pura fachada, porque si observamos con mayor atención  y detenimiento, percibimos el repulsivo olor a crema rancia y vemos corretear a cucarachas y ratones al tiempo que se reciben fatídicas cartas rosas (p.150) o se cometen abortos brutales (p.201).

Un entorno laboral donde se obliga a las mujeres día a día a diluir su identidad y se las fuerza a luchar por un pedazo de pan en una experiencia de aprendizaje que se "paga en lágrimas y en humillaciones" (p.79) para ganar un sueldo a cambio de dejarse la piel, los principios y la moralidad.
"El invierno enerva los miembros y agrieta las manos desnudas; pero la mujer pobre lo prefiere al estío y a la primavera, porque ante todo tiene un sexo y un concepto d ela feminidad, que cultiva como la mujer rica su fina desnudez en las playas cosmopolitas" (p.22) 
"Diez horas, cansancio, tres pesetas" (p.34) 
"La dependienta, dentro de su uniforme, no es más que un aditamento del salón, un utilísimo aditamento humano. Nada más" (p.36) 
"En estos clavos cuelgan las empleadas cada mañana su personalidad para recogerla cinco horas después" (p.41) 
"¿No puede este prestarse a ciertas cosas, tan naturales, por lo demás? En ese caso, lárguese. Y si tiene hambre, coma moralidad, hijita" (p.88)
Unas condiciones inhumanas sin vacaciones, con las "salidas" (p.55) suspendidas y despidos improcedentes que no dejan más alternativa que  "echarse a la vida" (p.190) para matar un hambre "de toda la vida, sentida a través de varias generaciones de antecesores miserables" (p.81).

La novela es una caja de herramientas para investigadores de ciencias sociales y un retrato vívido de la historia laboral de la masa de mujeres obreras. Un espejo de realismo social que pone en valor el trabajo femenino en tiempos de pobreza donde la única salida, apuntada por Matilde, es la solidaridad (p.145) y "la lucha consciente por la emancipación proletaria mundial" (p.200).
"La obrera española, salvo contadas desviaciones plausibles hacia la emancipación y hacia la cultura, sigue deleitándose con los versos de Campoamor, cultivando la religión y soñando con lo que ella llama su "carrera": el marido probable" (p.43) 
"Matilde dice las cosas de un modo que no admite réplica. Sin desentonos de voz, sin titubeos. Sus palabras categóricas, sencillas, han establecido una fría laguna entre Matilde y su jefa inmediata" (p.44) 
"Hoy sabemos que las mujeres valen más que para remendar ropa vieja, para la cama y para los golpes de pecho; la mujer vale tanto como el hombre para la vida política y social" (p.199) 
"Hay que destruir toda esta carroña. Destruir. Para edificar. Edificar sobre cimientos de cultura. Y de fraternidad" (p.204)

Thursday, August 9, 2018

Hands in Poems: José Saramago (IV)



Demissão

Este mundo não presta, venha outro.
Já por tempo de mais que andamos
A fingir de razões suficientes.

Sejamos cães do cão: sabemos tudo
De morder os mais fracos, se mandamos,
E de lamber as mãos se dependentes.