Sempre teño dificultade para responder
cando me preguntan polos meus libros favoritos. A lista vai mudando dependendo do
ano, o humor, as pegadas das lecturas recentes ou as xogadas da miña mala
memoria. Igual che digo Fitzgerald e Hemingway un día como Neira Vilas e Tagore outro. E despois están os comodíns, os que sempre saen, que entraron un día na miña vida para
quedar, e os que digo de últimos porque son os que me deron máis pracer e
porque dalgún xeito, é como revelar un segredo.
Cando eses textos favoritos foron ademais
recomendacións, teñen o engado dunha conexión persoal. Poucas cousas hai tan
fermosas como recibir unha recomendación que cativa. Unha síntese endebedada,
pois como devolver un agasallo tan elegante como o é unha fantástica
experiencia lectora? Aliñáronse as estrelas e Santiago foi o lugar ideal para o primeiro contacto con esta novela, cos outeiriños enclaustrando a cidade no
horizonte e as terrazas buscando o abeiro dos toldos. Nacho Rodiño foi o perfecto recomendador
que me falou del xusto cando a melancolía do outono comeza a acurralar o verán
e a tinguir as follas do corazón.
Afirma Pereira (1994) é unha
novela do italiano Antonio Tabucchi (1943-2012). Un volume que atrae pola súa garbosa
delgadez e a suavidade das páxinas grosas nas mans. Comeceino a ler mentres camiñaba,
e camiñando tirou de min costa arriba e costa abaixo durante dous días mentres
o consumía ao mesmo ritmo que Pereira bebía limonadas.
Pereira é un viúvo con problemas de
sobrepeso que edita as páxinas culturais dun xornal vespertino de segunda categoría
na Lisboa do 1938. Comeza pensando que o normal é exercer a autocensura para
evitar a a censura estatal, e que pode transmitir mensaxes de discordia
codificadas ao publicar historias decimonónicas francesas sobre a resistencia e
o arrepentimento.
Ten unha relación coa política coma a que
mantén coa dieta: algo ao que sabe que debería prestar atención pero que é máis
fácil evitar, aínda que ese curso de acción poida acabar matándoo.
O espertar de Pereira vén da man de Monteiro
Rossi, o fillo que nunca tivo, e que constitúe,
como na literatura do XIX, o seu outro eu, a personificación da súa
conciencia política. Rossi tráelle a Pereira artigos de esquerda que nunca
publicará, criticando ao italiano Filippo Marinetti ou eloxiando ao poeta
Vladimir Mayakovsky.
Gradualmente, Pereira comeza cuestionarse,
a darse conta de que o seu “super-ego
está em luta com o seu novo eu hegemónico” (p.159) e de que ten que deixar
“de conviver com o passado [e
procurar] conviver com o futuro”
(p.160).
Tabucchi escribe con lixeireza, cunha
concisión e axilidade narrativa que nos arrastra sobre todo a través das conxuncións
que son adivais textuais. O estilo é experimental, un testemuño en terceira
persoa onde “afirma Pereira” en todo
o texto, suxerindo unha declaración á
que foi forzado polos seus opoñentes, malia que o testemuño poida ser como
limpou unha cella ou un cambio no tempo. É tan absurdo que nos incomoda ao
tempo que nos achega hábilmente ao personaxe e ás súas resonancias emocionais.
“Era
o dia vinte e cinco de Julho de mil novecentos e trinta e oito, e Lisboa
cintilava no azul de uma brisa atlântica, afirma Pereira” (p.12)
“E
pensou: esta cidade tresanda a morte, toda a Europa tresanda a morte”
(p.15)
“E a
eternidade pareceu-lhe um sítio insuportável, abafado por uma cortina de névoa
de calor, com pessoas que falavam inglês e faziam brindes exclamando: oh oh!”
(p.16)
“Perguntou
a si mesmo: em que mundo vivo? E veio-lhe à mente a ideia bizarra de que talvez
não vivesse, e era como se já tivesse morrido” (p.17)
“E
depois pensou noutras coisas da sua vida, mas estas Pereira não as quer
referir, pois afirma que são exclusivamente suas e nada adiantam àquela noite e
àquela festa onde contra a sua vontade tinha ido parar” (p.22)
“Disse:
a filosofia parece ocupar-se só da verdade, mas talvez diga só fantasias, e a
literatura parece ocupar-se só de fantasias, mas talvez diga a verdade”
(pp.31, 32)
“Explique-se
melhor, insistiu Pereira. Bem, balbuciou Monteiro Rossi, bem, a verdade é que,
a verdade é que obedeci às razões do coração,
se calhar não devia, se calhar nem sequer queria, mas foi mais forte do que
eu...” (p.46)
“Mas
eu sou um jornalista, replicou Pereira. E daí?, disse Silva. Daí tenho de ser
livre, disse Pereira, e informar as pessoas de maneira correcta” (p.66)
O estilo primario, comprimido e económico
destila a esencia do que é ser humano: as conversas de Pereira co retrato da
súa muller, a súa relación con Rossi ou con Marta, ou os personaxes que se
convirten na súa conciencia (o Padre Antonio, Ingeborg Delgado ou o doutor
Cardoso).
Esa lixeireza e habilidade contrarrestan o
tratamento dunha temática de tanto peso e gravidade que igual fracasaría de ter
engadido interludios ensaísticos ou narradores múltiples. Pola contra, o texto
móvese con rapidez conxugada con exquisita delicadeza. O resultado é
misterioso, ameazante e desacougante. Invítanos a facer de detectives e a
traballar no espazo interpretativo. Unha invitación que sentimos urxente e
sedutora.
“A
relação que caracteriza de maneira mais profunda e geral o sentido do nosso ser
é a da vida com a morte, pois a limitação da nossa existência através da morte
é decisiva para a compreensão e a avaliação da vida” (p.10)
