Hands in Poems: Eduardo White (II)

Eduardo White

Um beijo dentro do casulo escuro do sono, um beijo para que o murmures,

uma taça de luz em teus sonhos, uma espátula onde vivam todas as cores,

eu dou-te, meu amor, para que me sossegue com a tua alma.

Quero, também, as carícias leves das tuas mãos adormecidas sobre

o meu rosto,  aquela unha frágil que me risca a pele em seu tecido, o cheiro

doce e intenso e maresíaco do teu corpo, os peixes que te rondam a saliva e

as formigas, meu doce, que são os arrepios.

Um beijo que soe ao silêncio do nosso quarto, aos pequenos

Barulhos do bar lá em baixo, ao esvoaçar das cortinas corridas nas janelas,

da brisa tão fina sobre o espelho que nos reflecte, um beijo, amor, que

chegue fundo ao calor e o mexa e o polvilhe de mim até que em ti o desejo

se desperte.

In Bom dia, Dia! (2014)

Letters in Exhibitions: "Galegos en Mauthausen"

Dachau, Bergen-Belsen, Buchenwald, Auschwitz, Mauthausen. Só os nomes soan a meigallo maléfico, portais á dimensión do horror. 

Mauthausen-Gusen foi un dos complexos de campos de concentración máis grandes da zona nazi de Europa, con catro campos principais en Mauthausen-Gusen e arredor de 50 subcampos localizados por toda Austria e o sur de Alemaña. Campos de escravitude, terror e morte, catalogados como campos de "Grao III", ou sexa, os máis duros para os "Inimigos Políticos Incorrixibles do Reich".

Ata o 29 de decembro houbo unha mostra no vello cárcere de Lugo presentada pola Asociación Galega de Amizade con Israel (Agai): "Galegos en Mauthausen".  Xa vos falaba deste edificio nesta anterior entrada a conto da exposición de arte contemporánea “Dende o panóptico: cada cela unha fiestra”. É un lugar que sempre paga a pena visitar.

Esta mostra de Mauthausen constaba de  44 fotografías que sintetizaban a experiencia dos 177 galegos que acabaron internados no campo de concentración austríaco. Aínda que proviñan de diferentes provincias, a maioría deles, uns 18, eran das comarcas de Ferrolterra, Eume e Ortegal.

A exposición amosaba documentos, cartas e fotografías destes galegos que levaron o triángulo azul dos apátridas cosido no uniforme. Algúns pertenceron a rexementos da resistencia que se uniron ás milicias francesas cando comezou a guerra. Uns 9.000 republicanos foron enviados a campos de exterminio (lager), de presos (stalags) ou, peor aínda, ao Castelo de Hartheim, onde eran gaseados despois de ser sometidos a experimentos científicos.  

Para os que sobreviviron, a vida despois de ser liberados tamén foi dura, pois estaban en terra de ninguén. Como apátridas, non podían volver á España franquista e era difícil instalarse en Francia. 

Houbo arredor de 190.000 prisioneiros/as en Mauthausen-Gusen, e deses/as, polo menos 90.000 foron asesinados/as. Algúns deles, da nosa terra. Mostras coma esta doen, pero contribúen á nosa educación histórica e política.  

A raíz desta exposición, descubro que hai un libro, Galegos en Mauthausen, froito da labor de investigación do historiador Enrique Barrera Beitia. Aquí vos queda unha peza audiovisual realizada por Xosé Abad e Sandra García Rey sobre os presos galegos en Mauthausen onde Barrera dá máis detalles.

Para saber máis:

• Artigo en El Progreso (29/11/2017)
• Entrada na bitácora Viva Lugo (Nov.2017)
• Nova na web do Concello de Lugo
• Artigo en El País (10/08/2011)

Letters in Books: A nena do abrigo de astracán

O sentido de pertenza. Belongingness. Unha necesidade humana de encaixar e de sentirse conectado a outros. Un traballo en equipo en tanto implica aceptación de parte do propio individuo e do grupo. Ironicamente, o sentido de pertenza é apartadizo e xardesco e cómpre unha ligazón co zeitgeist, un aliñamento de experiencias compartidas ou polo menos unha serie de asentimentos de cabeza que nos enlacen co outro. Hai que buscar e coidar as palabras para xuntar e crear comunidade. Saber cales deixar saír e cales calar. Só así chegamos a conectar e permanecer ligados á persoa ou grupo que nos escoita no outro lado da canle.

En caso de emerxencia ou pouca habilidade propia, pódese recorrer a mestres e mestras dos ecosistemas das palabras. Eles crean o espazo onde compartir loitas, vivencias e soños comúns e fanche sentir o conforto do encaixe. Recompoñen o pasado, diseccionan o presente ou preludian o futuro.

Xabier P. Docampo é un deses mestres.  A nena do abrigo de astracán (2017) é un descenso a unha comunidade que é unha zona abisal, un adentramento na negrura co único abeiro dun rastro de luz para nos levar de volta á seguridade do fondeadoiro.

Moitos de nós tivemos a fortuna de entrar no universo literario de Docampo cando eramos nenos,  con aqueles contos que nos fixeron durmir coa luz acesa unha temporadiña (Cando petan na porta pola noite, 1994) e redescubrímolo agora, xa medrados e desde o afecto, cun deses libros que recordaremos toda a vida. Un libro que ademais evocou outras lecturas favoritas: Chocolat, Five Quarters of the Orange, La ladrona de libros, El festín de Babette ou "The Yellow Wallpaper".

A novela lévanos de volta á infancia da man de Susana, "A Nena de Airas" (p.18). Doce aniños e un "ricto de relaxada tristeza, de tristura vella que xa parece coma unha expresión do seu natural" (p.19). A nena do abrigo de astracán do título, que nunca chora (p.99), debuxa na cómoda (p.169) e é a luz nunha vila na que todo está ao revés. En Ribadaínsua o canto do estorniño é o xemer dun home, a Virxe anda cos peitos ao ar, os fortes morren e os espellos devolven máis que a nosa propia imaxe. 

"A nena sorrí e a figura do espello faino tamén" (p.83) 

"Pero eran eles, a súa mala conciencia a que lles facía ver o seu retrato. Non era Antonina a que retrataba, funcionaban como espellos nos que cadaquén vía a súa verdadeira efixie" (p.371)

En A nena do abrigo de astracán, coma en Five Quarters of the Orange, comezamos amodiño, pois o xeito de contar e o tempo son esenciais. Nas primeiras 80 páxinas, os personaxes van desfilando un a un en interludios breves para crear un consumado e hábil retablo dunha vila imbuída nunha falsa quietude. Baixo ela, revólvense en escorzo o control voraz e o poder asoballante que sempre se mostra de costas, coma os retratados dos bosquexos de Nina.

Ribadaínsua, coma a vila de  Lansquenet-sous-Tannes en Chocolat, é unha fosa que o poder (do Caudillo, de don Amacio, dos homes en xeral) tenta manter en escuridade. Francis Reynaud e don Amancio son dúas caras dunha mesma moeda, un poder eclesiástico que todo o quere vixiar. Nunha sociedade eminentemente masculina, as mulleres coma Vianne (Chocolat), Nina, Engracia e Susana (A nena do abrigo de Astracán) ou Babette (El festín de Babette) fan cambalear a hipócrita piedade da vila pola súa propia esencia e a súa mente artística extraordinaria. A solución? Asfixialas, silencialas. Aplicarlles unha "cura de descanso" (coma á muller de "The Yellow Wallpaper") ou convertilas en parias.

Ante esa ameaza latente, Susana, coma Liesel (La ladrona de libros), aprende a estar alerta, a gardar segredos e ser coidadosa. Liesel atopa conforto nas palabras que deita no seu diario; Susana nos filmes e na pintura do caixón. Liesel chega a entender o poder das palabras; Susana irá aprendendo da vila e da madriña a falar e a calar, e descubrirá as grotescas consecuencias da autocensura e das decisións tomadas nese eido.

"Son desas cousas que suceden tan no fondo do corazón que non saen de alí nunca. Hai segredos, claro que hai segredos que ninguén chega a saber máis que aquel que os garda. Son cousas que non poden saír daquel lugar onde se gardan, porque cando tal ocorre, esvaécense e desaparecen antes de seren reveladas. Vólvense coma fume que non se pode pillar coas mans" (p.84) 

"Aquí ás caladas pasaron cousas terribles, como en tantos sitios, pero sempre se viviu coma se non pasase nada. Todos calaron, mesmo os que sufriron calaron tamén" (p.332) 

"... é un lugar cheo de silencios, demasiados silencios, moito calar de Noso Señor" (p.372)

Palabras que se tragan e palabras que se falan. Outras que se poñen por escrito: As dos libros, as dos xornais que Manuel de Brais le e as das cartas de Fernando. Estas últimas, palabras de tinta, poderosas e directas que cristalizan nunha historia que nos rompe o corazón. Palabras das de tocar que se convirten en talismán, en arma cortante nas mans do receptor. 

"Érguese de súpeto e colle as cartas de Fernando do seu escondedoiro. Non as le, só as ten na man. Volve erguerse e pecha os ollos con moita forza ante o espello" (p.164)

Palabras e historias que Docampo vai encaixando a golpe de claqueta e que resoan pola orde impecable na que están arranxadas, unha escaleta perfecta tanto na páxina como na estrutura global da novela. Os sete filmes que Susana vai vendo constitúen o encadramento da historia e dan título ás partes-escenas do libro: "Historias de Filadelfia", "Luz que agoniza", "O mago de Oz", "Rebeca", "A ponte de Waterloo", "Como era verde o meu val" e "A loba". A través deses filmes, a moza irá gañando entendemento e medrando, porque niso acerta a madriña cando asevera que "As películas falan das nosas vidas" (p.198).

A nena do abrigo de astracán é multimodal, multisemiótica. As evocacións dos filmes que nos vai contando a nena e a retórica do contido verbal son brillantes. Impactan algúns momentos destilados con claridade cinematográfica: a labazada da madriña  (p.166), o corpo de Isidoro chocando contra a superficie da auga (p.128); o "cunco da man de Aurelio" acubillando a da nena (p.132); a fuxida de Paulina (p.187); o lume na casa de Engracia (p.244) ou as bágoas de Susana (p.320).

Unha novela que inqueda, que deixa a pegada da culpa e o remorso. Ben contada, vitalista, triunfal e  tráxica á vez. Unha profunda e súbita visión do belongingness á galega, ese sentido de pertenza fráxil e enganoso na súa esencia.

"A memoria dos sucesos permanece por enriba de que as persoas se resistan a lembralos e, máis aínda, a relatalos. O ar garda as palabras todas que os poden contar, e iso fainos imborrábeis" (p.12)

Para saber máis:

• Bitácora do escritor Xabier P. Docampo 
• Entrada sobre os manuscritos da novela no Caderno da crítica, blog de Ramón Nicolás
• Artigo en El Progreso
• Artigo no Diario de Ferrol

Letters in Exhibitions: "Dende o panoptica: cada cela unha fiestra"

Invítovos hoxe ao vello cárcere de Lugo, reaberto o pasado mes de marzo e que ben merece unha visita, tanto polo edificio en si como polas exposicións que alberga. Dán que pensar. Food for thought, que dirían en inglés.

É un edificio que foi construído como O Cárcere do Partido Xudicial de Lugo (1884-1887), xa que o cárcere do Bispo Armañá estaba en estado ruinoso. Distintas circunstancias políticas e económicas farán que este cárcere sexa o segundo “cárcere modelo” construído no Estado español.

O arquitecto do cárcere, Nemesio Cobreros Cuevillas, mantivo o mesmo modelo de fiestra nunha característica do “modelo celular”, baseado arquitectónicamente no panóptico de Bentham. Este modelo mantiña a súa necesidade en función de que a luz que penetra polas fiestras exteriores chega ata o edificio central que dispón tamén dunhas fiestras e celosías para deixar pasar a claridade. Deste xeito, o vixiante pode ver a contraluz a figura de calquera dos recluídos, mentres que estes a el non o poden ver e non poden saber se están sendo observados.

As primeiras persoas en caer presas eran autoridades políticas e outra xente vinculada a partidos republicanos e a sindicatos de clase, mais foron os traballadores do campo os que máis sufriron as detencións. No tocante ás mulleres, a maioría das detidas foron usadas como reféns para forzar que se entregasen os seus homes, irmáns, ... aínda que tamén foron prendidas mulleres comprometidas coa causa republicana e activistas políticas.

Para achegarse ás condicións de vida dos presos son imprescindibles os diarios escritos en prisión así como as cartas enviadas polos presos. Grazas ao material conservado en diferentes arquivos e polos familiares, podemos comprender máis intimamente a situación dos reclusos e reclusas. A fonte de información máis importante é o libro de memorias titulado Uno de tantos. Cinco años a la sombra (1986), escrito polo mestre de Ribadeo Gregorio Sanz, preso no cárcere de Lugo desde 1936 ata 1941.

Sábese que despois do alzamento militar houbo ingresos masivos que levaron ao amoreamento. Isto levou á falta de hixiene e á escaseza de comida, que dificultaron a supervivencia. Por outra banda, a humidade do edificio propiciaba a proliferación de enfermidades que ás veces derivaban na morte. Os malos tratos e as torturas dificultaron aínda máis a vida en prisión. Porén, mesmo nestas condicións, non faltaban o humor e o sarcasmo, como mostra a seguinte anécdota recollida na exposición:

O grito de “Franco!” era o sinal para saír ao patio. De aí vén a seguinte anécdota:

“El tener que pronunciar este grito dos veces al día dio origen al chiste que circuló por el patio. Se decía que para fomentar el turismo nada mejor que hacer propaganda de la Prisión, a la que se conocía con el nombre de Hotel Canalejas (por estar situada en la plaza de este nombre), anunciándolo como muy barato, con este slogan: Hotel Canalejas. Pensión completa: Dos Franco”

Gregorio Sanz

Dentro do edificio, podemos tamén gozar da exposición de arte contemporánea “Dende o panóptico: cada cela unha fiestra” (aberta ata novembro deste ano), unha mostra interdisciplinaria na que se reúnen por primeira vez unha serie de traballos de diferentes figuras da arte galega e peninsular. Unha mostra que xorde da necesidade de repensar desde a actualidade un espazo de represión e que convidou a trece artistas de recoñecida traxectoria a dialogar co cárcere de Lugo e a súa memoria a través de obra escollida ou elaborada de maneira específica para este lugar.

“Basta entón con situar un vixiante na torre central e encerrar en cada cela a un tolo, un enfermo, un condenado, un obreiro ou un escolar. Polo efecto do contraluz, pódense percibir desde a torre, recortándose perfectamente sobre a luz, as pequenas siluetas cativas nas celas da periferia. Tantos pequenos teatros como celas, nos que cada actor está só, perfectamente individualizado e constantemente visible”   -Michel Foucault, Vixiar e castigar. Nacemento da prisión

  

Pénitencier - Jérémy Pajeanc

Sobre a idea de fuga III - Misha Bies Golas

Primo Levi, recluido e torturado en Auschwitz, fixo a seguinte reflexión anos despois da barbarie: "Si, cando fun liberado, o que dominaba era a vergoña de ser un home (...) Isto non significa que os verdugos e as vítimas sexan os mesmos". E Gilles Deleuze dicía no seu Abecedario videográfico: "Eu creo que na orixe da arte atopamos esa idea, ou ese sentimento moi vivo dunha certa vergoña de ser un home, que fai que a arte consista en liberar a vida que o home encarcerou. O home non deixa de encarcerar a vida, non deixa de matar a vida. A vergonza de ser un home: o artista é aquel que libera unha vida, unha vida potente, unha vida que é máis que persoal, que non é a propia vida".

Non perdades a oportunidade de visitar este edificio e a exposición, que formula plasticamente esas cuestións en relación aos movementos migratorios actuais, os intereses económicos que os provocan, a quen benefician e o que significan para a nosa sociedade. Unha síntese visual complexa coa linguaxe da arte contemporánea que se presta a varios niveis de lectura.