Handwritten Poems: Federico García Lorca

Fotografía de Leo Mazaira

A dimensión persoal e íntima da escrita a man. 

Apropiación dos versos na elegancia da tinta.

Regalo sinestésico.

Grazas, Leo!

Handwriting: Caligraffiti Mr Zé

Escoitaron falar algunha vez do caligraffiti? Para min é unha descuberta recente, grazas a Marga Santiago (grazas, Marga!). Pero xa non é cousa nova: todo comezou hai dez anos coa exposición de Niels "Shoe" Meulman, un grafiteiro holandés que acuñou o termo caligraffiti.

O caligraffiti é, como o o seu nome indica, unha combinación de caligrafía e graffiti. Aúna a parte tradicional das pinceladas xaponesas, a arte decorativa da caligrafía árabe ou os manuscritos iluminados medievais co máis moderno entorno metropolitano do graffiti. Desenvolveuse e perfeccionouse na cidade de New York e é hoxe en día un fenómeno mundial.

"Shoe" é a referencia para a maioría dos *caligrafiteiros, sobre todo no tocante ás técnicas e materiais, así como á busca de novos espazos de difusión para a caligrafía. El nomeou a 25 embaixadores oficiais do caligraffiti en todo mundo:

Adam Romuald Kłodecki (Alemania). Anaroop Kerketta (India), Clément Kens (Francia), Damien Dee Coureau (Francia), Dimitris Valtas (Grecia), El Seed (Francia), Ghalamdar پ. قلمدار (Irán), Jan Koke (Alemania), Jasper6000 (Holanda), Jonas Sunset (Francia), Karl O'brien (Reino Unido), Kirill Plotnikov (Rusia), Михаил Новожилов (Rusia), 모구라 (South Korea), Natas Gronn (Noruega), Paul Ośmiornica (Polonia), Pokras Lampas (Rusia), Rayna Lo (EEUU), Samy Amar (Francia), Schrift Zug (Alemania), Stanislav Koorapov (Rusia), Sto Uvs (Alemania), Tarek-vincent Lézavu (Francia), Warios Wrs (Italia)

En España só hai un embaixador, e este é Mr Ze. 

Fotografía de Mr Zé cun traballo para o Auditorio de Galicia (nov. 2017)

Na súa páxina web indica de onde nace o seu interese pola caligrafía: "Descubrí el mundo de la caligrafía desde muy pequeño, cuando cayó en mis manos un ejemplar de La Historia Interminable en el que cada capítulo comenzaba con una letra gótica ilustrada. Desde entonces soy un amante de las letras".

E como non adicar unha entrada nesta bitácora a un amante das letras? Botádelle un ollo ás marabillas que crea e dicídeme se sodes capaces de non namorar.

Imaxe de Mr Zé. Romancero Gitano de Lorca, editado por Mil Coeditores e completamente caligrafiado

Imaxe de Mr Zé. Murcia Street Art Project (muro de KOB e Mr. Zé)

Para saber (e ver) máis, convídovos a ver os traballos deste artista na súa páxina web.

Letters in Poems: Abigael Bohórquez

Abigael Bohórquez

Fe de bautismo

1960

Llanto por la Muerte de un Perro

Hoy me llegó la carta de mi madre

y me dice, entre otras cosas: —besos y palabras—

que alguien mató a mi perro.

“Ladrándole a la muerte,

como antes a la luna y al silencio,

el perro abandonó la casa de su cuerpo,

—me cuenta—,

y se fue tras de su alma

con su paso extraviado y generoso

el miércoles pasado.

No supimos la causa de su sangre,

llegó chorreando angustia,

tambaleándose,

arrastrándose casi con su aullido,

como si desde su paisaje desgarrado

hubiera

querido despedirse de nosotros;

tristemente tendido quedó

—blanco y quebrado—,
a los pies de la que antes fue tu cama de fierro.

Lo hemos llorado mucho…”

Y, ¿por qué no?

yo también lo he llorado;

la muerte de mi perro sin palabras

me duele más que la del perro que habla,

y engaña, y ríe, y asesina.

Mi perro siendo perro no mordía.

Mi perro no envidiaba ni mordía.

No engañaba ni mordía.

Como los que no siendo perros descuartizan,

destazan,

muerden

en las magistraturas,

en las fábricas,

en los ingenios,

en las fundiciones,

al obrero,

al empleado,

el mecanógrafo,

a la costurera,

hombre, mujer,

adolescente o vieja.

Mi perro era corriente,

humilde ciudadano del ladrido-carrera,

mi perro no tenía argolla en el pescuezo,

ni listón ni sonaja,

pero era bullanguero, enamorado y fiero.

A los siete años tuve escarlatina,

y por aquello del llanto y el capricho

de estar pidiendo dinero a cada rato,

me trajeron al perro de muy lejos

en una caja de zapatos. Era

minúsculo y sencillo como el trigo;

luego fue creciendo admirado y displicente

al par que mis tobillos y mi sexo;

supo de mi primera lágrima:

la novia que partía,

la novia de las trenzas de racimo y de la voz de lirio;

supo de mi primer poema balbuceante

cuando murió la abuela;

al perro fue en su tiempo de ladridos

mi amigo más amigo.

“Ladrándole a la muerte,

como antes a la luna y al silencio,

el perro abandonó la casa de su cuerpo

—dice mi madre—

y se fue tras de su alma —los perros tienen alma:

una mojadita como un trino—

con su paso extraviado y generoso

el miércoles pasado…”

Ay, en esta triste tristeza en que me hundo,

la muerte de mi perro sin palabras

me duele más que la del perro

que habla,

y extorsiona,

y discrimina,

y burla;

mi perro era corriente,

pero dejaba un corazón por huella;

no tenía argolla ni sonaja,

pero sus ojos eran dos panderos;

no tenía listón en el pescuezo,

pero tenía un girasol por cola

y era la paz de sus orejas largas

dos lenguas

de diamantes.

Literary Walks (III): Martin Codax. O son das ondas

Cando comezarían os roteiros literarios? Quizais no século V a. de C. co historiador e escritor grego Herodoto e os seus relatos máxicos sobre o antigo Exipto na época ptolemaica que inspiraron a miles de cidadáns gregos e máis tarde romanos a visitar as ribeiras do Nilo na procura de grandes marabillas. No XIX foron os británicos Keats, Byron e Shelley os que motivaron a lectores e lectoras a viaxar a Italia, igual que E.M. Forster a primeiros do XX. 

Onte tivemos tamén a oportunidade de procurar as pegadas vitais e verbais de xograres e trobadores guiados pola erudición e brillantez de  Henrique Monteagudo, nun roteiro literario organizado por Carlos Rodríguez do CAFI Galicia, titulado "Martin Codax: O son das ondas". Foi unha continuación moi axeitada do roteiro de lírica medieval en Compostela que realizamos o curso pasado. Desta volta, da man do profesor Monteagudo revisamos o desenvolvemento e evolución do discurso dos trobadores e xograres como unha colección de topoi e xeitos de expresión que axiña callaron nun coro de regras; a diferencia e conexión entre xograres e trobadores; unha análise da forma e os temas das cantigas; a diferencia entre as cantigas de amor e as de amigo e tamén o onde, cando e porque da emerxencia desta poesía.

O coñecemento profundo de Henrique Monteagudo e as súas explicacións entusiastas e perspicaces leváronos alén do exercicio de asimilar datos, invitándonos a reflexionar sobre a sociedade, a identidade, a política, e os problemas da época. E sobre todo, a apreciar as cantigas polo valor que teñen ao estricar a poesía sacándoa do ámbito relixioso (aínda mantendo elementos deste eido) e do control da igrexa.

Mapa sacado dos materiais proporcionados polo CAFI

Comezamos na vila de Pontevedra, onde Carlos Rodríguez nos fixo unha revisión das lecturas relacionadas co tema que nos recomendaba, entre as cales se atopaban por suposto os textos de Henrique Monteagudo así como A arte de trobar de Santiago Lopo (da que vos falei aquí).

Igrexa-convento de San Francisco 

Carlos Rodríguez e Henrique Monteagudo

As frores do meu amigo

briosas van no navio,

e van-se as frores

d'aqui ben con meus amores

idas son as frores

d'aqui ben con meus amores

(Pai Gómez Chariño)

Sartego de Pai Gómez Chariño

Ao pé do sartego de Pai Gómez Chariño, aristócrata de orixe dubidosa relacionado con dúas familias nobres, os Soutomaior e os Churruchaos, Monteagudo afondou na dicotomía socioliteraria existente entre xograres (pertencentes á plebe anónima, máis ben executores) e os trobadores (alta aristocracia, creadores) e no conflito que xurdiu no momento en que os xograres galegos comezaron a reivindicarse como creadores.

Fixo tamén unha revisión de varios aspectos determinantes para que hoxe en día dispoñamos de cancioneiros: a relación existente entre xograres e trobadores, coetáneos en moitos casos e interdependentes en tanto foron os trobadores os que fixeron o traballo de compilar cancioneiros; a relevancia da diócese de Tui na difusión da "moda cultural" deste tipo de composicións e o rol das mulleres como grandes padroeiras e estimuladoras da lírica trobadoresca.

Salientou a importancia do elemento marítimo nas composicións galegas, que ten unha persistencia e unha frecuencia que as convirte en únicas respecto ás de outros países europeos con textos similares.

Pazo do almirante (Pontevedra)

Con este contexto histórico-literario ben definido, co sol aloumiñándonos e os arroaces por compañeiros de viaxe, partimos cara San Simón.

Recibíronnos Os trobadores de Manuel Ferreiro Badía (1998) e no marco incomparable da illa coa ría envolvéndonos e a ponte de Rande por cancela, adentrámonos no universo literario de Mendinho. De novo agroman as diferenzas sociais: aos trobadores coñecémolos por patronímico e un segundo clasificador (coma Pai Gómez Chariño) mentres os xograres só aparecen con nome (Mendinho), nome e alcume (Martin Codax) ou nome e procedencia (Johan de Cangas). 

Sería-m'eu na ermida de San Simon

e cercaron-mi as ondas que grandes son.

Eu atendendo meu amig'? E verra?

(Mendinho)

Coa nosa guía, Rosi

A continuación, Rosi, guía de Cruceros Ángel,  levounos a velocidade de rally nun percorrido histórico que partiu do século XII, cando se ten constancia de que a illa foi habitada por primeira vez, ata o 2017. Refuxio de templarios, inspiración de trobadores, fogar de pascualinos, bieitos e franciscanos, lazareto, campo de concentración, albergue nacional para a garda de Franco e orfanato. Son moitas e moi diversas as memorias desta illa. 

A pesar da brevidade, foi unha explicación maxistral dada desde o respecto e o recoñecemento a aquellos que viviron na illa, especialmente eses presos recluídos nesta illa ou no Upa Mendi (un barco-cárcere fondeado en 1938 na ría de Vigo) en condicións infrahumanas.

Sen medo de Francisco Remiseiro (2002) 

De San Simón a Redondela para repoñer forzas, e de alí a un espectacular descubrimento: a illa do Santo do Mar ou de San Clemente, onde rememoramos as cantigas de Nuno Treez.

San Clemenzo do Mar (Ardán) 

Des quando vos fostes d'aqui, meu amigo, sen meu prazer,

ouv'eu tan gran cita des y qual vos ora quero dizer:

que non fezeron des enton os meus olhos, se chorar non,

nen ar quis o meu coraçon que fezessen, se chorar non.

(Nuno Treez)

San Amedio de Bon (Bueu)

Na seguinte parada, a ermida de San Mamede (hoxe San Amedio), recuperamos a Johan de Cangas e Monteagudo fixo fincapé nalgo que xa nos indicara pola mañá, as relacións das cantigas de amigo coas cantigas de romaxe, e o feito de que en moitas das localizacións que se mencionan nas cantigas de amigo hai romaxes.

Amigo, se mi gran ben queredes,

id'a San Momed'e veer-m'edes

hoje non mi mençades, amigo.

(Johan de Cangas)

Abandonounos o sol mais non a poesía, e, engoiolados polos versos de Johan Soares Somesso, coa conexión dos templarios e os cabaleiros hospitalarios, fomos dar a Santa María de Castrelos, cun fermoso arco con decorado hexifolio. 

Santa María de Castrelos (Vigo)

ũa donzela quij'eu mui gran ben,

meus amigos - assi Deus mi perdon!

E ora ja este meu coraçon 

anda perdudo e fora de sén

por ũa dona -se me valha Deus!

que depois viron estes olhos meus,

que mi-a semelha mui mais doutra ren.

Museo do Mar (Vigo)

E para o final, a celebración do amor no Pergamiño Vindel coas cantigas de Martin Codax no Museo do Mar. "A conxugación perfecta da sacralidade do amor e sacralidade relixiosa" dixo Monteagudo.  Ao pé do pergamiño, imbuídos da tanxibilidade, percibimos a calma, a paciencia e o mimo detrás da escrita. A personalidade, meticulosidade e vulnerabilidade do copista que planifica arquitecturalmente a disposición do texto con todo detalle: espazo para a pauta musical, as miniaturas das letras maiúsculas iniciais alternando azul e vermello e unha perfecta distribución en columnas.

Monteagudo mergullounos nas ondas do mar evocando esa idea do baño e o mundo de crenzas e rituais pagás asociados a el. Fíxonos ver ese contraste entre o mar como elemento masculino que impide que o amigo cheque axiña, mantendo o ciclo dunha espera frustrada; e as ondas (a versión feminina) ás que apela a amiga buscando a complicidade das ninfas ou deusas pagás relacionadas co mar.

Indo máis aló, invitounos a ver a carga simbólica do texto, esa mención do sagrado (mais non aludindo ao santo) e o tema da romaría ausente, mostrando que Codax deixou atrás a composición tradicional da cantiga de romaría relacionada coa romaxe.

Privilexio aos peregrinos de Santiago outorgado por Alfonso IX de León, Galicia e Asturias (doc. anterior a 1228)

Cantigas de Santa María de Afonso X (Códice de Florencia) 

Fernando IV confírmale á Igrexa de Santiago todos os privilegios dados á mesma polos seus antecesores

Réplica do organistrum to Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela

Detalle do Pergamiño Vindel

O roteiro foi unha experiencia de aprendizaxe significativa e redonda e non quería deixar de agradecer a Henrique Monteagudo as súas explicacións e a Carlos Rodríguez e as súas axudantes o bo facer ao coidar todos os aspectos prácticos e loxísticos, que non foron poucos.

Para saber máis:
Cantigas medievais galego-portuguesas

Process Writing: A Workshop for Teachers

On October 19th and 26th, together with Dolores Olveira, I had the privilege of giving a process writing workshop at CAFI Galicia. It was part of a larger course for English teachers (infant, primary and secondary levels) entitled Enriching English-learning environments (Ambientes de aprendizaxe do inglés). 

Our aim was to explore the beliefs and methodology the teachers in our group use and then see what we could provide in terms of tips and ideas they could take back to their classes. The challenge, of course, was to present the contents and materials in an appealing, engaging and entertaining way, since the teachers came to the course right after a day's work! Not an easy task.

For the first session, I prepared a writing workshop. Of course, a writing workshop consists of... writing! I wanted to focus first exclusively on the writing process, so we went through the first 5 slides of this presentation and teachers had to actually do some of the writing tasks we normally assign to our students in class. After that, we devoted some time to discussing and reflecting on the experience they had just gone through. It was very enlightening and sobering. Most teachers said they had felt pressed for time, confused by the instructions, and overwhelmed by the tasks. Good! That was exactly the purpose.

We had a very interesting discussion where we ended up going over the principles of process writing, and came to the conclusion that writing has 3 main characteristics: it's complex, it's challenging, and it's creative. Those 3 Cs make it a high-order thinking skill in Bloom's taxonomy, and we must take it into account in our classes, both in terms of time allotted and lesson planning.

In the second part of the workshop, we went over the stages, to see if we were really applying them in our classes, focusing on the process rather than on the product. 

It was not so obvious as it originally looked. Again, we had some time to discuss for example, whether it was better to work on writing skills in class or at home, when and how to assess, and what we considered adequate writing tasks. The conclusion was that we should include a consistent, structured, uninterrupted block of time in class where students can concentrate on the writing process.  I briefly explained some of the projects I have developed in my EOI classes in sección Ribeira and was excited to see a lot of interest and enthusiasm.

For the second day, Dolores and I designed a Breakout EDU exclusively related to writing. You can find the instructions here and the documents here.  It took hard work and a lot of hours to prepare all the tests and materials we wanted to include, since we wanted to include both the experience of writing as a student and the reflection a teacher needs after implementing something in class.  We really hope they enjoyed it and it drove the point home that writing can be integrated within lessons in a fun way for both teachers and students.

To wrap up the workshop, Dolores Olveira, principal at CEIP Praia Xardín and teacher of English and Arts and Crafts (in English too), presented some of the activities and projects she has conducted in her school. You can see her presentation here.  It is encouraging to see the amount of quality work she is doing. It was a real pleasure to learn from her methodology and the way she aims at integrating different subjects and skills in the school projects, not to mention the enthusiasm that permeates everything she does!

A yearly project that has now become a book

A project integrating English, Arts and Crafts and Science

It was a delight to see the involvement of all teachers coming to the workshop, the eagerness to work and learn, even after an exhausting day at school.

Thank you so very much for your attention, participation and kind remarks. We hope the principles of process writing are useful and applicable in your classes!

Thank you, Janet Torres, for this opportunity!