Literary Walks (III): Martin Codax. O son das ondas

Cando comezarían os roteiros literarios? Quizais no século V a. de C. co historiador e escritor grego Herodoto e os seus relatos máxicos sobre o antigo Exipto na época ptolemaica que inspiraron a miles de cidadáns gregos e máis tarde romanos a visitar as ribeiras do Nilo na procura de grandes marabillas. No XIX foron os británicos Keats, Byron e Shelley os que motivaron a lectores e lectoras a viaxar a Italia, igual que E.M. Forster a primeiros do XX. 

Onte tivemos tamén a oportunidade de procurar as pegadas vitais e verbais de xograres e trobadores guiados pola erudición e brillantez de  Henrique Monteagudo, nun roteiro literario organizado por Carlos Rodríguez do CAFI Galicia, titulado "Martin Codax: O son das ondas". Foi unha continuación moi axeitada do roteiro de lírica medieval en Compostela que realizamos o curso pasado. Desta volta, da man do profesor Monteagudo revisamos o desenvolvemento e evolución do discurso dos trobadores e xograres como unha colección de topoi e xeitos de expresión que axiña callaron nun coro de regras; a diferencia e conexión entre xograres e trobadores; unha análise da forma e os temas das cantigas; a diferencia entre as cantigas de amor e as de amigo e tamén o onde, cando e porque da emerxencia desta poesía.

O coñecemento profundo de Henrique Monteagudo e as súas explicacións entusiastas e perspicaces leváronos alén do exercicio de asimilar datos, invitándonos a reflexionar sobre a sociedade, a identidade, a política, e os problemas da época. E sobre todo, a apreciar as cantigas polo valor que teñen ao estricar a poesía sacándoa do ámbito relixioso (aínda mantendo elementos deste eido) e do control da igrexa.

Mapa sacado dos materiais proporcionados polo CAFI

Comezamos na vila de Pontevedra, onde Carlos Rodríguez nos fixo unha revisión das lecturas relacionadas co tema que nos recomendaba, entre as cales se atopaban por suposto os textos de Henrique Monteagudo así como A arte de trobar de Santiago Lopo (da que vos falei aquí).

Igrexa-convento de San Francisco 

Carlos Rodríguez e Henrique Monteagudo

As frores do meu amigo

briosas van no navio,

e van-se as frores

d'aqui ben con meus amores

idas son as frores

d'aqui ben con meus amores

(Pai Gómez Chariño)

Sartego de Pai Gómez Chariño

Ao pé do sartego de Pai Gómez Chariño, aristócrata de orixe dubidosa relacionado con dúas familias nobres, os Soutomaior e os Churruchaos, Monteagudo afondou na dicotomía socioliteraria existente entre xograres (pertencentes á plebe anónima, máis ben executores) e os trobadores (alta aristocracia, creadores) e no conflito que xurdiu no momento en que os xograres galegos comezaron a reivindicarse como creadores.

Fixo tamén unha revisión de varios aspectos determinantes para que hoxe en día dispoñamos de cancioneiros: a relación existente entre xograres e trobadores, coetáneos en moitos casos e interdependentes en tanto foron os trobadores os que fixeron o traballo de compilar cancioneiros; a relevancia da diócese de Tui na difusión da "moda cultural" deste tipo de composicións e o rol das mulleres como grandes padroeiras e estimuladoras da lírica trobadoresca.

Salientou a importancia do elemento marítimo nas composicións galegas, que ten unha persistencia e unha frecuencia que as convirte en únicas respecto ás de outros países europeos con textos similares.

Pazo do almirante (Pontevedra)

Con este contexto histórico-literario ben definido, co sol aloumiñándonos e os arroaces por compañeiros de viaxe, partimos cara San Simón.

Recibíronnos Os trobadores de Manuel Ferreiro Badía (1998) e no marco incomparable da illa coa ría envolvéndonos e a ponte de Rande por cancela, adentrámonos no universo literario de Mendinho. De novo agroman as diferenzas sociais: aos trobadores coñecémolos por patronímico e un segundo clasificador (coma Pai Gómez Chariño) mentres os xograres só aparecen con nome (Mendinho), nome e alcume (Martin Codax) ou nome e procedencia (Johan de Cangas). 

Sería-m'eu na ermida de San Simon

e cercaron-mi as ondas que grandes son.

Eu atendendo meu amig'? E verra?

(Mendinho)

Coa nosa guía, Rosi

A continuación, Rosi, guía de Cruceros Ángel,  levounos a velocidade de rally nun percorrido histórico que partiu do século XII, cando se ten constancia de que a illa foi habitada por primeira vez, ata o 2017. Refuxio de templarios, inspiración de trobadores, fogar de pascualinos, bieitos e franciscanos, lazareto, campo de concentración, albergue nacional para a garda de Franco e orfanato. Son moitas e moi diversas as memorias desta illa. 

A pesar da brevidade, foi unha explicación maxistral dada desde o respecto e o recoñecemento a aquellos que viviron na illa, especialmente eses presos recluídos nesta illa ou no Upa Mendi (un barco-cárcere fondeado en 1938 na ría de Vigo) en condicións infrahumanas.

Sen medo de Francisco Remiseiro (2002) 

De San Simón a Redondela para repoñer forzas, e de alí a un espectacular descubrimento: a illa do Santo do Mar ou de San Clemente, onde rememoramos as cantigas de Nuno Treez.

San Clemenzo do Mar (Ardán) 

Des quando vos fostes d'aqui, meu amigo, sen meu prazer,

ouv'eu tan gran cita des y qual vos ora quero dizer:

que non fezeron des enton os meus olhos, se chorar non,

nen ar quis o meu coraçon que fezessen, se chorar non.

(Nuno Treez)

San Amedio de Bon (Bueu)

Na seguinte parada, a ermida de San Mamede (hoxe San Amedio), recuperamos a Johan de Cangas e Monteagudo fixo fincapé nalgo que xa nos indicara pola mañá, as relacións das cantigas de amigo coas cantigas de romaxe, e o feito de que en moitas das localizacións que se mencionan nas cantigas de amigo hai romaxes.

Amigo, se mi gran ben queredes,

id'a San Momed'e veer-m'edes

hoje non mi mençades, amigo.

(Johan de Cangas)

Abandonounos o sol mais non a poesía, e, engoiolados polos versos de Johan Soares Somesso, coa conexión dos templarios e os cabaleiros hospitalarios, fomos dar a Santa María de Castrelos, cun fermoso arco con decorado hexifolio. 

Santa María de Castrelos (Vigo)

ũa donzela quij'eu mui gran ben,

meus amigos - assi Deus mi perdon!

E ora ja este meu coraçon 

anda perdudo e fora de sén

por ũa dona -se me valha Deus!

que depois viron estes olhos meus,

que mi-a semelha mui mais doutra ren.

Museo do Mar (Vigo)

E para o final, a celebración do amor no Pergamiño Vindel coas cantigas de Martin Codax no Museo do Mar. "A conxugación perfecta da sacralidade do amor e sacralidade relixiosa" dixo Monteagudo.  Ao pé do pergamiño, imbuídos da tanxibilidade, percibimos a calma, a paciencia e o mimo detrás da escrita. A personalidade, meticulosidade e vulnerabilidade do copista que planifica arquitecturalmente a disposición do texto con todo detalle: espazo para a pauta musical, as miniaturas das letras maiúsculas iniciais alternando azul e vermello e unha perfecta distribución en columnas.

Monteagudo mergullounos nas ondas do mar evocando esa idea do baño e o mundo de crenzas e rituais pagás asociados a el. Fíxonos ver ese contraste entre o mar como elemento masculino que impide que o amigo cheque axiña, mantendo o ciclo dunha espera frustrada; e as ondas (a versión feminina) ás que apela a amiga buscando a complicidade das ninfas ou deusas pagás relacionadas co mar.

Indo máis aló, invitounos a ver a carga simbólica do texto, esa mención do sagrado (mais non aludindo ao santo) e o tema da romaría ausente, mostrando que Codax deixou atrás a composición tradicional da cantiga de romaría relacionada coa romaxe.

Privilexio aos peregrinos de Santiago outorgado por Alfonso IX de León, Galicia e Asturias (doc. anterior a 1228)

Cantigas de Santa María de Afonso X (Códice de Florencia) 

Fernando IV confírmale á Igrexa de Santiago todos os privilegios dados á mesma polos seus antecesores

Réplica do organistrum to Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela

Detalle do Pergamiño Vindel

O roteiro foi unha experiencia de aprendizaxe significativa e redonda e non quería deixar de agradecer a Henrique Monteagudo as súas explicacións e a Carlos Rodríguez e as súas axudantes o bo facer ao coidar todos os aspectos prácticos e loxísticos, que non foron poucos.

Para saber máis:
Cantigas medievais galego-portuguesas

Letters in Books: Federico García Lorca. Cartas escogidas

Hay escritores que fueron grandes correspondientes, como Gustave Flaubert, John Keats, Henry James o Lord Byron que despuntaron en sus cartas. No se puede decir lo mismo de otros, que a pesar de ser grandes escritores, destacaron menos en su correspondencia personal. William Butler Yeats y James Joyce escribían sobre sus preocupaciones por nimiedades y Thomas Mann escribía en un estilo pomposo casi rayando la pedantería. 

Federico García Lorca pertenece al primer grupo. Todavía no he leído Querido Salvador, Querido Lorquito (2013), el epistolario entre los dos artistas, considerado "uno de los más vibrantes del siglo XX", pero sí acabo de disfrutar de Cartas escogidas (1999), una selección de Barbara Cavallero que recoge misivas enviadas a su familia y amigos (Ángel Barrios, Adolfo Salazar, Jorge Guillén, Salvador Dalí o Miguel Hernández entre otros). 

Es un epistolario breve, pero condensa la inteligencia, ingenio e inventiva de Lorca. Su joie de vivre permea las líneas de su escritura, y la voz que escuchamos es singular, irreverente y divertida. Un verdadero placer lector que completa el retrato extraordinario de un hombre complejo y brillante que desafió y cambió las  corrientes literarias de su época. 

[A Adriano del Valle] "Soy un pobre muchacho apasionado y silencioso que, casi, casi como el maravilloso Verlaine, tiene dentro una azucena imposible de regar y presento a los ojos bobos de los que me miran una rosa muy encarnada con el matiz sexual de peonía abrileña, que no es la verdad de mi corazón" (p. 14)

"Ahí va toda mi mano izquierda, que es la de mi corazón" (p. 17)

[A su padre] "¿Qué hago yo ahora en Granada? Escuchar muchas tonterías, muchas discusiones, muchas envidias y muchas canalladas (esto naturalmente no les pasa más que a los hombres que tienen talento" (p. 19, 20)

[A Antonio Gallego Burín] "Yo espero que el campo pula mis ramas líricas este año con las rojas cuchillas de las tardes" (p. 24)

[A Regino Sainz de la Maza] "Mis manos están llenas de besos muertos (manzanas de nieve con el surco tembloroso de los labios) y espero lanzarlas al aire roto para coger otros nuevos" (p. 26)

[A Adolfo Salazar] "Hay amistades que se escurren de las manos como el agua clara, otras son como una rosa que uno se prende despreocupadamente en el ojal, pero las verdaderas amistades son como los chupapiedras de los niños andaluces, son lapas que se plantan silenciosamente sobre el corazón" (p. 28)

[A Regino Sainz de la Maza] "Yo vivo en prestado, lo que tengo dentro no es mío, veremos a ver si nazco. Mi alma está absolutamente sin abrir. ¡Con razón creo algunas veces que tengo el corazón de lata!" (p. 37)

(sobre Cadaqués) "El horizonte sube construido como un gran acueducto. Los peces de plata salen a tomar la luna y tú te mojarás las trenzas en el agua cuando va y viene el canto tartamudo de las canoas de gasolina" (p. 46)

[A Melchor Fernández Almagro] "El mundo es una espalda de carne oscura (negra carne de mulo viejo). Y la luz está al otro lado.

Yo quisiera quedarme desnudo como un cero y contemplar" (p. 51)

[A Jorge Zalamea] "El unicornio quiere lo que la rosa olvida

y el pájaro pretende lo que las aguas vedan" (...) Este verso, "El unicornio quiere lo que la rosa olvida", me gusta mucho. Tiene un encanto poético indefinido de conversación borrada" (p. 80)

[A Miguel Hernández] "Mi querido poeta:

No te he olvidado. Pero vivo mucho y la pluma de las cartas se me va de las manos" (p. 106)

En la exposición de las preocupaciones y los acontecimientos diarios de la vida de Lorca, sus estudios, el proceso de escritura de sus poemas, su viaje a Nueva York,...  se nos recuerda constantemente la fertilidad de su talento, y nos hipnotiza su entusiasmo poético. Son documentos de vida y arte que hacen las delicias de los amantes de la literatura.

Fotografía de Raquel Pastoriza

Letters in Poems: Emily Dickinson (II)

Many people love Emily Dickinson (1830-1866), she is a unique poet and very difficult to place in any single tradition - she seems to come from everywhere and nowhere at once. 

Dickinson used her knowledge of Psalms and Protestant hymns to write her customary four-line stanzas, ABCB rhyme schemes and alternations in iambic meter between tetrameter and trimeter. Her subjects are often parts of the topography of her own psyche, exploring her own feelings with painful honesty but never losing sight of their universal poetic application. 

Unlike Wordsworth or Keats, she is not a "philosophical poet", she makes no effort to organize her thoughts and feelings into a coherent, unified worldview. Rather, her poems simply record feelings and thoughts experienced naturally. I think that's what makes her unique and appealing.

We had already discussed her personal letters and another poem ("The Way I Read a Letter's- this"). In this case we are including a joyous poem, where she instructs the letter to convey all that she feels for the recipient.

Going to him! Happy letter! Tell him

Going to him! Happy letter! Tell him--

Tell him the page I didn't write;

Tell him I only said the syntax,

And left the verb and the pronoun out.

Tell him just how the fingers hurried

Then how they waded, slow, slow, slow-

And then you wished you had eyes in your pages,

So you could see what moved them so.

'Tell him it wasn't a practised writer,

You guessed, from the way the sentence toiled;

You could hear the bodice tug, behind you,

As if it held but the might of a child;

You almost pitied it, you, it worked so.

Tell him--No, you may quibble there,

For it would split his heart to know it,

And then you and I were silenter.

'Tell him night finished before we finished

And the old clock kept neighing 'day!'

And you got sleepy and begged to be ended--

What could it hinder so, to say?

Tell him just how she sealed you, cautious

But if he ask where you are hid

Until to-morrow,--happy letter!

Gesture, coquette, and shake your head!'

The Letter by Norman Hopple

Epitafios - Cartas póstumas?

En Galicia segue habendo unha certa sacralización dos cemiterios, creo que derivada do feito de que a morte segue a ser un tema tabú. Pola contra, non podo ocultar a miña fascinación por estes lugares. Non me malinterpretedes, non é un interese mórbido, pero o patio de recreo da nosa escola (que en realidade era o Teleclube) era o cemiterio, así que creo que os nenos da miña parroquia compartimos esa despreocupación e case compañerismo cara os que están baixo terra. De aí que comparta a visión do poema de Celso Emilio Ferreiro e ademáis me guste explorar cemiterios e ler os epitafios, verdadeiros poemas nalgúns casos.

ESCRITO NA PAREDE DO CEMITERIO

Si os que xacen dentro non poden saíre,

i os que viven fóra non queren entrar

istes rexos muros que coutan as campás

son un monumento da idiotez humán.

Malia que a práctica de dispoñer unha inscrición sobre a tumba xa se levase a cabo no Antigo Exipto, berce da escritura funeraria en Occidente, o epitafio como xénero literario ten a súa orixe na Antigüidade clásica, coñecida como laudatio funebris e que se segundo o Diccionario de termos literarios (2003:146) pode estar escrito “en prosa ou en verso, e convida á lembranza dun ser desaparecido e propón unha reflexión sobre as súas calidades ou sobre a morte en xeral. Ademais, en canto aos temas dos que se ocupa, relaciónase cos tópicos literarios temporais coma o ubis sunt, o contemptus mundi, o memento mori e o carpe diem".

William Wordsworth publicou en 1810 unha interesante colección de ensaios titulada Essays upon Epitaphs, reflexión de carácter metafísico sobre a morte que vencella o acto de morrer co acto da escrita e presenta o epitafio coma unha inscrición que une o mundo dos vivos e o dos mortos. Comparto esa visión do epitafio como ponte entre dous mundos e o seu carácter de "carta" póstuma.

Ademais, en Galicia temos unha tradición xenérica relativa aos epitafios. Temos aos galegos Álvaro Cunqueiro que escribiu poemas elexíacos e a Celso Emilio Ferreiro co seu Cimenterio privado (1973), divertidísima colección de epitafios de tipos humanos estereotipados coma “O optimista”, “O treidor” ou “O sentimental”. E máis recentemente Miguel Anxo Murado co seu Lapidario, que lin por recomendación dun alumno, Alejandro Amor, e do que gocei de verdade, pois Murado explota a natureza epigramática do epitafio ás veces con intencións humorísticas e outras con afán sintetizador.

Ben podía citarvos algúns dos epitafios dese libro, pero tráiovos hoxe un de Kirmen Uribe (1970), a quen tiven oportunidade de escoitar en Pamplona recitando un par de textos do seu poemario Bitartean heldu eskutik (Mientras tanto cógeme la mano). Ademais de poeta, é autor de proxectos multimedia nos que combina a poesía con diferentes disciplinas artísticas.

O poemiña está inspirado no epitafio do poeta inglés John Keats (1795-1821). Como contexto, dicirvos que John Keats quería que se incribise no seu epitafio: “Here lies one whose name was writ in water” (aquí descansa un cuxo nome se escribiu na auga). Ao parecer a frase tomouse de Beaumont and Fletcher’s Philaster (“all your better deeds / Shall be in water writ”). Pero o que pasou é que Joseph Severn, o que o coidou ata que morreu, e o mellor amigo de Keats, Charles Brown, engadiron un contexto un pouco máis acedo e crítico, acto que despois lamentaron: “This grave contains all that was mortal of a Young English Poet, who on his Death Bed, in the Bitterness of his heart, at the Malicious Power of his enemies, desired these words to be Engraven on his Tomb Stone: Here Lies One Whose Name was writ in Water” (esta tumba contén todo o que era mortal dun novo poeta inglés que, no seu leito de morte, na amargura do seu corazón, e ante o poder malicioso dos seus inimigos, expresou o seu desexo de que estas palabras se gravasen no seu epitafio: aquí descansa un cuxo nome se escribiu na auga).

DEL EPITAFIO DE JOHN KEATS

(Kirmen Uribe)

Escribid mi nombre también en el agua,

que en nuestra tierra es la lluvia

quien define la silueta de los hombres

Ben podiamos dicir isto calquera de nós, galegos, non vos parece?

Love Letters: Do We Save them? Where? Why?

"You are always new. The last of your kisses was ever the sweetest; the last smile the brightest; the last movement the gracefullest. When you pass'd my window home yesterday, I was fill'd with as much admiration as if I had then seen you for the first time...Even if you did not love me I could not help an entire devotion to you."

This is an excerpt from John Keats's love letter to Fanny Brawne, found in the book Bright Star: Love Letters and Poems of John Keats to Fanny Brawne. Although they knew each other for just a few short years and spent a great deal of that time apart due to Keats's worsening illness, which forced him to live abroad, Keats wrote again and again about Fanny - his very last poem is called simply "To Fanny" - and wrote love letters to her constantly. She, in turn, would wear the ring he had given her until her death.

Don't  you agree that there is a certain allure in love letters? The thoughtfulness, the time devoted choosing the appropriate words, the handwriting, the unsteady hand when writing a moving segment, ... I don't think a WhatsApp message has quite the same effect on the receiver.

 I strongly encourage you to listen to this podcast by Michelle Janning, a sociologist at Whitman College. Her talk, "Why Love Letters Matter, Even in the Digital Age", analyses how stuff matters in our social life, and how the things we save (and where we save them) says a lot about us. I have tried to summarize some of the aspects she discusses right below.

"Letters matter because they represent memory at both the individual and collective levels (...) Letters matter because they are the texts of our identities". They are useful for self-definition, who we are or who we don't want to be any more. But it is not only about them, when aggregated, they can give information about a collective memory.

M. Janning carried out an online survey of about 400 individuals in the USA, analyzing the use of paper letters (both in digital and paper formats), paper cards, emails, notes, Facebook messages, cell phones, landline use, Skype and Snapchat in romantic relationships. She wanted to map out the different meanings people attach to digital, audiovisual and paper communication, and how age and gender influence saving practices.

What different meanings do people attach to love letters? Her findings indicated that most people still save love letters (over 75%) even if they agree they are fading away.  The most commonly noted assets of paper letter-writing were tangibility, sacredness, rareness and a tendency to promote intimate communication. 

ICTs create a presence in absence for partners in long-distance relationships, and "meaning" to them is based on the ability to reach their partner quickly. However, the fans of paper letters rely on the romanticized image of life before ICTs when lovers are perceived to have spent more time on the singular task of communicating with one person at a time. The other side is really about their asynchronous nature, which allows them to be less inhibited and more strategic in self-presentation. Both writer and receiver exercise patience, and it always requires delay and inefficiency. 

As regards the saving practices, Janning points out that  "Possessions are extended selves that serve as memory markers." Saved objects help people remember relationships and stir emotions about a past relationship. Our digital versions of objects, because of their intangibility, are less a part of our selves, and they have different rituals of possession and disposition. 

Age does not affect whether people save mementos. It is more common to save objects from romantic relationships than not to save them. Younger respondents are more likely to save digital letters than older respondents, but saving love letters is a timeless behavior that spans generations.

Gender affects whether people save relationship mementos. Women save more love letters, but when it comes to frequency, men revisit their saved love letters more than women. 

Janning states that there are people who still write paper letters because to do so connotes a love and devotion that seems to be lost and she says that we need to be more thoughtful now, because it is not only the content that requires scrutiny by the writer, but also the format.

Her final advice:  First, learn how to address an envelope; second, remember that individuals and relationships should think about what is most meaningful for them and their partner in their communication, that is, couples should intentionally discuss communication preferences.

I invite you to visit her blog, where she also looks into some other aspects, such as the location where people store love letters. Don't miss the "About" section and her explanation about the "between-ness" of life which I share, by the way.