Showing posts with label video. Show all posts
Showing posts with label video. Show all posts

Tuesday, January 22, 2019

The Heart in Books: Memorias habladas, memorias armadas

"Concha Méndez era un nombre de los que llenan el momento que se está viviendo, de los que se conocen antes de haber visto" (p.7)



Concha Méndez (1898-1966) se muestra en el libro  Memorias habladas, memorias armadas como una mujer audaz e innovadora, con "desplantes de rebeldía" (p.17). Un espíritu independiente sin fronteras cuyos recuerdos rebasan los límites de la nostalgia para convertirse "en la columna vertebral de su identidad" (p.14). Entusiasmada por "el recuerdo de su vida" (p.16), cultivó la memoria, de ahí que Paloma Ulacia Altolaguirre optase por grabarla y gestionar así la obsesión por el pasado, el deseo de ser escuchada.
"A través de estas memorias quiso regresar a España y encontrar el lugar que le correspondía dentro de la historia literaria de su país; quiso romper las barreras del tiempo para reunirse con los lectores de hoy, y posiblemente de mañana, que gusten de la poesía" (p.20)
De ascendencia gallega, la mayor de 11 hermanos, Concha Méndez nació "en medio de la modernidad" (p.28) y al contrario que su abuela, se zambulló en ella y se pasó la infancia barajando geografías y sueños.
"Recuerdo la visita de un amigo de mis padres. Al presentarnos al señor, éste preguntó a mis hermanos: "Pequeños, ¿qué queréis ser de mayores?". No recuerdo lo que contestarían, pero viendo que a mí no me preguntaba nada, teniendo toda la cabeza llena de sueños, me le acerqué y le dije: "Yo voy a ser capitán de barco". "Las niñas no son nada", me contestó mirándome. Por estas palabras le tomé un odio terrible a este señor. ¿Qué ese eso de que las niñas no son nada? Yo era una niña que estaba inconforme con mi medio ambiente" (p.24)

Los mapas de la escuela
todos tenían mar,
todos tenían tierra.
¡Yo sentía un afán
por ir a recorrerla!...
Soñaba el corazón
con mares y fronteras,
y misteriosas selvas...
Soñaba el corazón...
¡Oh, sueños de la escuela!
(p.26)

Al hilo de una sucesión de anécdotas, vamos reconstruyendo el tejido de una vida intensa: el impacto de las primeras lecturas a los dieciséis años, sus inquietudes artísticas (pintura, escritura), su breve experiencia en la universidad a través de la literatura geográfica, las escapadas y fugas, los paseos por la Castellana sin sombrero, sus ansias de cambiar el mundo, los trabajos en la imprenta con Altolaguirre, los premonitorios sueños de muerte, las bombas de guerra, la vejez, el intento de suicidio y el anhelo de vida posterior. Todo ello salpicado de humor y un  derroche de vitalismo contagioso. 
"Y yo no sé por qué aquel absurdo de llevar la pena en un trapo (...) hasta que un día que andaba por aquellos caminos, por aquellas veredas arboladas, empecé a correr dando saltos, la gasa de atrás, la pena, subió al aire y se enganchó en la rama de un árbol. Luego empecé a pensar: cuando alguien lleve luto o le pase algo, le voy a decir: "Mire, no se preocupe, haga un acto simbólico: cuelgue la pena de la rama de un árbol y se acabó" (p.33)
"La gente dice que soy surrealista. Lo que me pasa es que nací en un mundo que me obligó a la evasión y de repente, como si fuera una protesta ante lo que estoy viviendo, como si me doliera algo, me pongo a hablar cosas que llaman extravagantes" (p.32)
"Tengo un concepto de la vida extraño (...) La vida es un camino. Al nacer, nos encontramos con los padres y hermanos que nos acompañan. Luego, más adelante, con los chicos del colegio. Seguimos el camino. Y todo según lo encontramos, después lo perdemos: a la familia, no. Más adelante, uno encuentra amores y amigos. Pero llega el momento en que cada vida es un destino: mi camino es uno, el camino de la gente que encuentro es otro. Los caminos paralelos no se tocan. Hay un momento de fuga; nos separamos y no hay más remedio; mientras tanto, hemos estado juntos. El momento de fusión es lo que importa; luego, el recuerdo de aquel momento" (p. 38)
Una mujer sociable que se relacionó con Buñuel, Lorca, Alberti, Maruja Mallo, Alfonsina Storni, Altolaguirre, Cernuda o Vicente Aleixandre entre otros; viajera (Londres, Buenos Aires, Montevideo, Cuba y México) que llevó "vestidos de papel" (p.65) y el mono azul de trabajo, la misma que se echó a nadar cuando no quiso hablar de literatura (p.81). Fuerte, asertiva, empoderada, dinámica,  entusiasta y con una inspiración y creatividad que le salían a borbotones.
"Casi siempre, en toda relación de pareja, el hombre es el dominante; y resulta que un día Manolo me dijo que sería mejor que yo estuviera sola, porque él me daba sombra" (p.124)

"... los poemas me salían involuntariamente" (p. 47) 
"Es como que soy como si fuera un saco que empieza a llenarse y de repente revienta; entonces la poesía sale por los dedos, se coge la pluma y sale" (p.54) 
"Cuando murió mi madre enfermé, no sólo de los nervios, sino de pena. Lloré días enteros. Me habían avisado que estaba enferma de cáncer, pero no se recuperó. Le escribí un grupo de poemas, como cuando perdí a mi niño" (p.115) 
"Escribí en pocos días doscientos poemas" (p.149) 
"... porque no hay mejor manera de leer poesía que dejando caer las letras, una a una, sobre la plancha" (p.96) 
"... durante el amanecer habían pescado atunes y uno de los marineros se me acercó con el corazón del pez aún latiendo en la mano. Nunca olvidaré aquellos ojos azules del marinero, ni el corazón que me entregó" (p.67)
Para saber más:

Saturday, December 29, 2018

Words in Books: We Should All Be Feminists

"Gender is not an easy conversation to have. It makes people uncomfortable, sometimes even irritable" says Chimamanda Ngozi Adichie in her highly acclaimed We Should All Be Feminists (2014).


The book is based on a TEDx talk this Nigerian delivered in 2012, which started a worldwide conversation about feminism. Gender is not an easy conversation indeed, but Adichie goes about equality in a very inspirational and relatable way. Expectations and societal requirements such as being "likeable" (p.24), the language that constitutes our context and all those "little things that sting the most" (p.21) are some of the aspects she delves into.

Adichie is a maverick that speaks in a direct, radically candid way with a unique capacity to move the reader to thought and help us both to discover patterns of cultural misogyny in the surrounding patriarchal microcosm and the traps that we, women, might be (unknowingly) setting for ourselves.

This is a book that does not command but whispers in our ear inviting us to be generous and capacious, to improve our understanding of feminism, and of the way we think, act and speak.
"I suspected that it might not be a very popular subject, but I hoped to start a necessary conversation" (p.4) 
"... what it shows is how that word feminist is so heavy with baggage, negative baggage: you hate men, you hate bras, you hate African culture, you think women should always be in charge, you don't wear make-up, you don't shave, you're always angry, you don't have a sense of humor, you don't use deodorant" (p.11)
"And then we do a much greater disservice to girls, because we raise them to cater to the fragile egos of males" (p.27) 
"The problem with gender is that it prescribes how we should be rather than recognizing who we are" (p.34)
To know more:

  • TED talk by Chimamanda Ngozi Adichie: We should all be feminists 

Monday, October 1, 2018

Words in Books: Los enamoramientos

Decía Emily Dickinson que "el corazón quiere lo que quiere -y lo demás no le importa". Benedetti hablaba de que "existes dondequiera /pero existes mejor donde te quiero". Javier Marías  nos lo resume todito diciendo que el enamoramiento es "un estado, una conciencia que nos debilita".



Los enamoramientos es un poema extenso al que se le podrían aplicar las palabras que en el propio texto dice Díaz-Varela:
"Lo que pasó es lo de menos. Es una novela, y lo que ocurre en ellas da lo mismo y se olvida, una vez terminadas. Lo interesante son las posibilidades e ideas que nos inoculan y traen a través de sus casos imaginarios, se nos quedan con mayor nitidez que los sucesos reales y los tenemos más en cuenta" (p.154)
La historia de la voyeuse María Soltz, la Joven Prudente que observa a la Pareja Perfecta de Miguel Desvern y Luisa Alday engancha y entretiene, pero, a fin de cuentas, da lo mismo. Lo que nos deslumbra realmente es el lirismo estoico que emerge del retrato sorprendente que Marías hace del tumulto emocional del enamoramiento.

Una observación sombría que desmitifica el proceso: el empuje, la caída, el eclipse, el clímax, la monotonía, la putrefacción, la salida, la atenuación y la pérdida. Lo íntimo nos va envolviendo poco a poco en una historia contenida, implícita, carente de exageraciones. Hasta los diálogos y las reflexiones son posibilidades y no sabemos si han ocurrido realmente. Porque, ¿qué es al fin la verdad sino un juego de azar donde nadie gana?
"... uno nunca sabe si lo que se le dice es verdad, nunca hay certeza de nada que no venga de nosotros mismos, y aun así" (p.177) 
"Quizá me va a engañar con la verdad" (p.270) 
"... es ridículo que tras tantos siglos de práctica, y de increíbles avances e inventos, todavía no haya forma de saber cuándo alguien miente; claro que eso nos beneficia y nos perjudica por igual a todos, quizá sea el único reducto de libertad que nos queda... " (p.276) 
"Cuanto a uno se le cuenta se le queda incorporado y pasa a formar parte de su conciencia, incluso si no lo cree o le consta que jamás ha sucedido y que solamente es invención" (p.324) 
"La verdad no es nunca nítida, sino que siempre es maraña. Hasta la desentrañada" (p.347)
La verdad del relato se va contaminando al tiempo que se fortalece la percepción de la fragilidad -la nuestra y la de los vínculos. Nos acercamos al final inevitable, a la muerte cruel; bien del cuerpo, bien del sentimiento. Y escuece el corazón porque "nada dura lo bastante porque todo se acaba, y una vez acabado resulta que nunca fue bastante, aunque durara cien años" (p.104)
"Ya sabes: conocer a alguien nuevo, contarle la propia vida aunque sea a grandes rasgos, dejarse cortejar o ponerse a tiro, estimular, mostrar interés, enseñar la mejor cara, explicar cómo es uno, escuchar cómo es el otro, vencer recelos, habituarse a alguien y que ese alguien se habitúe a uno, pasar por alto lo que desagrada" (p.108) 
"Cuando no provocamos inmediatas pasiones, creemos que la lealtad y la presencia acabarán siendo premiadas y teniendo más durabilidad y más fuerza que cualquier arrebato o capricho" (p.139) 
"No podemos pretender ser los primeros, o los preferidos, sólo somos lo que está disponible, los restos, las sobras, los supervivientes, lo que va quedando, los saldos, y es con eso poco noble con lo que se erigen los más grandes amores se fundan las mejores familias, de eso provenimos todos, producto de la casualidad y el conformismo, de los descartes y las timideces y los fracasos ajenos, y aun así daríamos cualquier cosa a veces por seguir junto a quien rescatamos un día de un desván o una almoneda, o nos tocó en suerte a los naipes o nos recogió de los desperdicios..." (p.140) 
"... a cada uno le toca bregar con su vulnerabilidad y no con la de los otros, por muy queridos que sean" (p.110)
"... siempre hay algo que desagrada de quien está siempre ahí, a nuestro lado o enfrente o detrás o delante, el matrimonio circunda, el matrimonio rodea" (p.150) 
"Cuando alguien está enamorado, o más precisamente cuando lo está una mujer y además es al principio y el enamoramiento todavía posee el atractivo de la revelación, por lo general somos capaces de interesarnos por cualquier asunto que interese o del que hable el que amamos" (p.163) 
"Será sólo que hemos dejado de esforzarnos en nuestro entusiasta querer inaugural, no que fingiéramos y fuéramos falsas desde el primer instante" (p.164) 
"Lo que es muy raro es sentir debilidad, verdadera debilidad por alguien, y que nos la produzca, que nos haga débiles" (p.283) 
"... ay de quien se echa un enemigo de estas características por débil y menesteroso que parezca ser; si uno no tiene ganas ni tiempo de dedicarle la misma pasión y responder con igual intensidad acabará sucumbiendo ante él, porque no es posible combatir distraído en una guerra, sea declarada o soterrada u oculta, ni menospreciar el adversario terco, aunque lo creamos inocuo y sin capacidad de dañarnos, ni siquiera de arañarnos: en realidad cualquiera nos puede aniquilar, de la misma manera que cualquiera puede conquistarnos, y esa es nuestra fragilidad esencial" (p.172) 
"Cada amante sabe que el otro conoce una debilidad suya, que ante ese otro ya no puede fingir que no lo tienta físicamente, que le produce aversión o le es de todo indiferente..." (p.202) 
"Nada te revelo, tú te has dado cuenta hace tiempo y te dejas querer por mí, es agradable sentirse amado por quien nada te va a pedir" (p.212) 
"En toda relación desigual y sin nombre ni reconocimiento explícito, alguien tiende a llevar la iniciativa, a llamar y a proponer encontrarse, y la otra parte tiene dos posibilidades o vías para alcanzar la misma meta de no esfumarse y desaparecer en seguida, aunque crea que de todas formas será ese su destino final. Una es limitarse a esperar, no dar nunca un paso (...) La segunda vía es intentar colarse con disimulo en la cotidianidad de ese alguien, persistir sin insistir..." (p.223) 
"... eran los vestigios de mi enamoramiento; éstos jamás terminan de golpe, ni se convierten instantáneamente en odio, desprecio, vergüenza o mero estupor, hay una larga travesía hasta llegar a esos sentimientos sustitutorios posibles, hay un accidentado periodo de intrusiones y mezcla, de hibridez o contaminación, y el enamoramiento nunca acaba del todo mientras no se pase por la indiferencia, o más bien por el hastío" (p.326)
Para saber más:

Wednesday, September 12, 2018

Letters in Music: "Tear-stained letter"

"Tear-stained letter" is probably one of the lesser-known songs (at least in Spain) by master Johnny Cash, and, in my view, totally underrated. It was the opening track in his 1983 album Hand of Kindness and it is about that letter (a song, really) that constitutes the last shot, the last chance to save a relationship.



"Tear-stained letter"

I'm gonna write a tear-stained letter,
I'm gonna mail it straight to you.
I'm gonna bring back to your mind,
What you said about always being true.
Bout our secret hiding places;
Being daily satisfied.
I can see you sitting and reading it,
While you hang you head and cry.
I just hope you're not so sad,
You're gonna go down suicide.

I'm gonna write a tear-stained letter:
Put it special delivery.
'Cause it's gonna be full of stuff,
That's only known to you and me.
'Bout how every time I get turned on,
You turn me off and bring me down.
It'll be about the darkest news,
That ever did arrive in your hometown.
It'll be about the saddest thing,
Your mailman ever did bring around.

I'm gonna write a tear-stained letter,
I'm gonna tell you one more time.
That you still could reconsider,
And come back to being mine.
An' if you think about what I'm saying,
It'd be hard to refuse.
Just be sure you think a long time,
On the answer that you choose.
It will be a most important piece,
Of personal, private news.

I'm gonna write a tear-stained letter,
Mark it "Personal Private News."
An' I hope you'll keep it to yourself,
An' don't go 'round crying the blues.
Giving off a bad impression,
As to what went really wrong.
When what it was was that suddenly,
The music was all gone.
And this man and this woman got cut off,
In the middle of our song.

I'm gonna write a tear-stained letter,
I'm gonna put it to a tune.
So I'll be sending with it,
A sweet melody for you.
And not some red-hot, upbeat zinger,
That'll set your body on fire.
But a hunk of love included,
Meant to take you a little higher.
And to settle on your sweet, sweet mind,
At night when you retire.

I'm gonna write a tear-stained letter.

Sunday, September 9, 2018

Words in Books: La luz



Antonio Seijas (de quien ya hablamos en esta entrada) presenta en su tercer cómic, La luz (2014) una historia que se yergue desde la sencilla base de unas cartas de tarot a una lente compleja que es la deconstrucción/reconstrucción de una vida,  LA vida, con sus decisiones, frustraciones, culpa y vergüenza. 


La ambientación es meticulosa, los diálogos, poéticos y el relato, íntimo. Las emociones las genera tanto el texto como el arte brillante y limpia de las ilustraciones con su gradación de colores. Capítulo tras capítulo, incongruente como la vida misma,  va girando la historia con aleteos catóptricos de un corazón que dura lo que dura la caricia del haz de luz de un faro.  El faro despliega así toda su simbología como emblema de esperanza: Explosiona en blanco luminoso, arde en llamas o se tiñe de negro, pero sigue ahí, permanece.

La luz es un retrato doloroso, profundo y rico de la tristeza, esa reina de corazones que ordena sin piedad la pena de muerte a la menor ofensa. Distorsiona y desdibuja los bordes de los personajes, no dejando nunca que acaben de mostrarse totalmente perfilados, como una especie de trabajo en construcción. ¿No es eso, a fin de cuentas, lo que somos todos?

Antonio Seijas "LA LUZ" from Antonio Seijas on Vimeo.

Monday, July 16, 2018

Words in Books: Lapis na noite


Hai pouco máis de dous anos falábavos nesta entrada d'O espello do mundo (2016) e hoxe é con pracer que falamos de Lapis na noite (2018) de Ramón Nicolás.

Ambientado entre o presente e 1976 e 1983, durante o "Proceso" arxentino que segou unhas 30.000 vidas, a novela constitúe un relato fascinante do que supuxo ser disidente no que se considera a ditadura máis sanguenta e brutal da historia do país.

Un testemuño en forma de escrito que parece ser non só unha teima de Ramiro (p.45), senón do propio Nicolás. Nel atopamos unha ollada limpa que "con luminosidade e transparencia" (p.110) marcha do "Vigo escuro de posguerra" (p.189) nun tempo no que aínda había moito medo (p.35) cara ao Buenos Aires da emigración, dos barrios galegos coma o de San Telmo, do "Centro de Almaceneros" (p.82) e do lunfardo (p.42). 

Con esa ollada limpa relata e refire sen demorarse na negrura e a desolación, nas "lamas do peor da condición humana" (p.139) de Remus Tetu, do secuestro de nenos, a eliminación de "xornalistas desafectos" (p.96),  o Plan Cóndor (p.91), a Operación Claridade (p.146), os corpos lanzados ao mar ou incinerados na Chacarita (p.108), os chupaderos (p.138), cárceres, campos de concentración,  torturas e asasinatos. Moi ao contrario, conta desde a xenerosidade que garda "o ferrado de esperanza nos corazóns" (p.76) e consegue enchoupar a retina con pasaxes líricas coma a descrición da  paisaxe da Patagonia (p.78), o paseo de Iria e Hugo pola Playa Chisca (p.105), a lenda do xacarandá (pp.128-129) e mesmo o proceso de tortura (p.165).

A "Noite dos Lapis" (p.136) é crucial e dela trata a novela, pero alén disto, Lapis na noite  dá unha volta máis e recórdanos que "estamos feitos de anacos de memoria, e esta nunca esquece onde comezou a tomar forma" (p.70),  que de nada vale amputar e borrar (p.47) convencéndonos de que o que non se recorda, non existiu (p.37) pois "as raíces non son fáciles de arrincar, nunca" (p.38).

Comprometerse coas causas xustas conleva peaxes moi altas (p.68) pero a única que non debemos estar dispostos a pagar é a da nosa propia memoria. Só os/as que se aferran a ela, esas figuras persistentes e heroicas coma as nais e avoas de Mayo, coma Carmen Cornes (p.167), poden reivindicar a súa propia dor contra o esquecemento e o silencio e saír da néboa do terror. 

E unha vez recuperados os meandros da memoria, pórlles palabras. Se no réxime os libros desapareceron ou se prohibiron (p.143) tamén houbo quen se refuxiou neles, nese ronsel marabilloso "de palabras non oficial, clandestino, plural e fermoso" (p.63). Paralelamente, se ben os medios da época recorreron á conspiración da negación, cómpre que nós deixemos caer os recordos, coma a flor violeta do xacarandás, e os verbalicemos, abrindo de vez a caixa negra da memoria.
"Os militares foron moi conscientes do valor que encarnaba a manipulación informativa, do valor que atesouraban as palabras, dándolles a estas outros sentidos, chamando as cousas doutro xeito" (p.183)
"... a rabia escoa a través das palabras que risco e, dalgún xeito, queda aí prendida. Descoñezo se isto é o que fan os escritores cando tratan estes temas emocionais: algo semellante, paréceme, ao que denominan como o fin terapéutico da escrita. É posible curar as feridas coa palabra? Tampouco o sei" (p.137)


Monday, June 4, 2018

The Heart in Movies: Visages villages

Marabillada coa enerxía luminosa de Visages villages (2017), un filme produto da colaboración entre a directora Agnès Varda e o artista gráfico urbano e fotógrafo JR, coñecido polas súas impactantes intervencións gráficas en rúas e tellados de cidades de todo o mundo.

A película é un road trip co "azar como asistente de vida" que nos inunda os ollos de cores: Amarelo xirasol, lavanda recendente, azul mar, vermello ladrillo, marrón cabra, verde prado e gris fábrica.  Cores transitorias que pasan a toda velocidade diante nosa disolvéndose no branco e o negro. O branco do sal, que fai soñar, e o negro do pain d'alouette, sinónimo da nostalxia.

Branco e negro. Ver ou non ver.  

Ver a través dos ollos propios, mirando os rostros de Jeanine, Émil, Emilie, Claude, Amaury, Pony, Marie, Morgane e Sophie. Ver a través dos ollos enfermos de Agnès ou dos permanentemente cubertos polas gafas de JR. Ver polos ollos daqueles que nunca aparecen na pantalla: Jean Luc Godard, Cartier-Bresson ou Guy Bovelin. 

Non ver porque a retina nos falla ou porque nos engana e non recoñecemos o impacto do progreso, da mecanización, das redes sociais, da perda das raíces. Unha pegada visible nas liñas das facianas e nas da xeografía urbana. Xa o di Agnès, "Chaque visage a une histoire", e para asimilar a magnitude das "imaxes en abismo" que o estrambótico dúo nos presenta, temos que dicir coma o neno do conto de Galeano"¡Ayúdame a mirar!", e facelo axiña porque "o instante é decisivo" e as imaxes son efémeras. Poden ser erosionadas sen piedade polo mar ou a memoria e cómpre gañarlle á marea do tempo apañando os vínculos, os apegos, a resistencia e sobre todo adquirindo a capacidade de mirar. Mirar con esa ollada do artista que é quen de sorprender convertendo un depósito de auga nun castelo de peixes ou dous peíños engurrados nun corazón.


Wednesday, May 30, 2018

Letters in Books: Noite de temporal

Xa volo contaba aquí, non podo ir a Sálvora sen lembrarme das miñas heroínas particulares: Carmen, Vicky e Pilar. Porque aínda que as mulleres da fazaña foron as dúas Ciprianas, María e Josefa, se coñecín a historia da illa, do naufraxio e do rescate, foi grazas a Carmen, Vicky e Pilar.

O episodio do naufraxio do Santa Isabel, como indica Manuel Núñez Singala nos recoñecementos do seu libro Noite de temporal (2017) é "apaixonante (...) aínda que moi pouco coñecido ou, polo menos, máis descoñecido ca outros, como o afundimento do Titanic, que porén nos tocan desde máis lonxe" (p.121). Comprobámolo con cada visita á illa, nese momento en que a guía comenta o incidente e a maioría das persoas do grupo, mesmo sendo galegos/as descoñece a historia.

Por iso son moi loables (e necesarios) proxectos coma o de Pilar Casas Gil, que dirixiu o comisariado e documentación da exposición O Santa Isabel. Emigración, traxedia e heroísmo, que se puido ver en Ribeira do 28 de outubro de 2014 ata o 30 de maio de 2015 e cuxa inauguración xamais esquecerei. Para albiscar algo do que foi esa exposición, convídovos a botar unha ollada ao volume homónimo cuxa edición foi tamén coordinada por Pilar. Unha recopilación documental e hemerográfica moi ben fiada e froito dun longo e exhaustivo traballo de investigación.


Tamén é loable o achegamento ao acontecemento desde unha mistura de ficción e realidade que fai Singala no seu texto  Noite de temporal, dirixido ao público xuvenil. Todo un acerto porque, primeiro, fai falla dar a coñecer ese episodio da nosa historia, e segundo, como indica Singala "se hai algo verdadeiramente sorprendente neste relato dun feito que xa é en si extraordinario, é a actuación valente, decidida e arriscada das mulleres de Sálvora, algunha delas case unha nena" (p.118).



Ao fío dunha narrativa multiperspectivista, que case constitúe unha agrupación de relatos curtos, experimentamos as sensacións desa fatídica noite de temporal nas últimas horas do navío e no seu posterior afundimento. Métenos nos zapatos daqueles/as que ían a bordo do Santa Isabel: o capitán Esteban García, o "Chispas" (radiotelegrafista do navío), Miguel o primeiro maquinista, Carlos Verdier (agregado) ou Luís Cebreiro (segundo oficial).

Fainos vivir tamén a urxencia que apremia a outros implicados en terra coma Tomás o torreiro de Sálvora, os habitantes do poboado de Sálvora (como Juan Parada, Cipriana Crujeiras, Josefa Parada ou Francisco Oujo) ou os ribeirenses, como Gabriel Basterrechea (axudante da mariña).

Os testemuños son breves e directos, pero suficientes para transmitir o desasosego provocado polo vento forte que zoa, o mar bravo que arrecia e o navío que abanea. O Santa Isabel,  "un vapor correo moderno" (p.14) non resiste os baixos de Lapegar e afunde coma unha cáscara de noz, non sen antes ir cobrando as súas vítimas, como nesa escena estarrecedora en que as ondas feroces lle van arrebatando un a un os cinco fillos a unha muller (p.65).

Momento a momento vai tomando corpo a traxedia daquela noite de 1921, oito anos despois do afundimento do archicoñecido Titanic, e parécenos incrible que as humildes dorniñas polbeiras dos aldeanos (p.61) servisen como vehículos de rescate e evitasen a catástrofe total.

Unha historia de supervivencia áxil e sen vernices,  moi ao estilo do docudrama, para que non perdamos de vista o horror dese fatídico día ao tempo que celebramos os nosos heroes e heroínas.


"O feito prodúcelles verdadeira admiración, pola decisión, a valentía e a fortaleza das rapazas. Se eles, que son homes fortes, están cansos de vogar, como foron elas capaces con este temporal, de dar chegado dende a praia dos Bois ata aló? 
- Así son as mulleres da illa - conclúe un deles, resumindo o sentir dos demais" (pp.85-86)

"Uns días despois do naufraxio o seu pai envioulle a Luís Cebreiro un telegrama nos seguintes termos:
Embargado de pena por pérdida de mi hijo me alegro en el alma salvamento Vd. punto ruégole encarecidamente cuando se tranquilice me dé cuantos detalles pueda referentes últimos momentos mi hijo" (p.115) 

Walter Lord captures the truth of the night from points of view varying from the crew to first class leaving no story untouched and as for that sam guy on the page... you suck. How could anyone not like this book, it phenominal!.

Sunday, May 27, 2018

A Day of Words: Festiletras

"Mirar es algo más que abrir los ojos"


Cada ano, no mes de maio e coincidindo co día das nosas letras, n'O Couto organizan o Festiletras,  unha espectacular pirotecnia de palabras.  Nesta anterior entrada xa vos falara da experiencia do 2016, pero cada edición é diferente e de novo, do 16 ao 20 de maio a aldea foi un fervedoiro de espectáculos, proxectos, artesanía, premios, ciencia, arte e obradoiros. 



Desde a Fundación Eduardo Pondal pedíronme que contase a miña vivencia do día 19. Unha gran responsabilidade porque unha quere facer xustiza ao vivido e recoller o carácter complexo e a alma da experiencia. O sol morneando a saia de volantes da terra bañada polo Anllóns, o idilio da recta que nos conduce ao corazón das historias, e esa combinación perfecta de vila bonita, graciosa e tranquila pero vibrante e misteriosa cunha artesa chea de contos e un berce de creatividade.

A Fundación vestía as mellores galas, con Rosalía, Curros e Pondal ondeando no ar e dándonos a benvida a carón das mulleres de Yoseba Muruzábal da súa serie Fenómenos do rural: "A brigada do machado". José María, Tamara, Julia, Teresa, Adrián e Alba, fenómenos eles tamén, recibíannos co seu sorriso perpetuo ao tempo que ultimaban detalles, desde carrexar caixas a colocar as tazas para o café.

Comezamos a mañá coa V edición do encontro "Aldeas singulares", unha mesa redonda que deu cita a un grupo de mulleres emprendedoras do rural. Verónica Couto moderou as intervencións, recordándonos que ‘se todos fixesen proxectos e iniciativas coma as vosas, a cousa sería ben distinta’.

Coñecemos o traballo de Andrea González, musicóloga que tamén traballa en  Mamá Teresa, unha empresa familiar de tres mulleres que emprega materias primas da súa zona (Arzúa) para facer pastas, biscoitos e mesmo salchichón de chocolate porque "tradición si, pero hai que innovar para chamar pola xente e beber dos estímulos do teu medio". Alén destes produtos, apostan pola "excelencia e o traballo ben feito para inspirar a outros e dinamizar o ambiente".

Veronica Guardado, mestra de educacion infantil no CEIP Canosa Rus falounos das súas orixes rurais,   "filla dunha leiteira e dun taberneiro" e dos seus soños cumpridos a través de proxectos da biblioteca do centro, coma ‘Sementando igualdade no rural’, e cos que aspiran a  "deixar de ser ese edificio estanco e abrirse ao rural". 

Estefanía Martínez ten igualmente os seus proxectos educativos dentro do seu centro de ensino A escola do bardo: Clubs de lectura infantil, lecturas animadas, xogos tradicionais e lectoescritura para adultos nun esforzo por diversificar un pouco a oferta alén do reforzo escolar. 

Lucia Abarrategui, pola súa banda, presentou o traballo que con Sergio Pascual levan a cabo en Laboratorio de radio, que ten como obxectivo achegar a radio a calquera lugar e persoa "a través de obradoiros e experiencias cun  obxectivo lúdico e pedagóxico, pero tamén inclusivo"

Favorecer a comunicación e a inclusión e tecer redes son tamén obxectivos de Fademur (Federación de Asociaciones de Mujeres Rurales), que nos presentou Rosa Arcos, presidenta do nodo galego. Dunha familia nas que "as mulleres eran as que dobraban o lombo", participou no 1989 na primeira asociación de mulleres rurais. Agora, en Fademur, que agrupa 54 asociacións en Galicia, céntrase en programas para traballar coas xuntas directivas e loitar contra violencia de xénero, que se vive de xeito diferente no rural (máis endogamia e presión da comunidade e menos vías de escape).  "Buscade datos de mulleres rurais e violencia de xénero. Non os hai", dicíanos. Por iso o  ano pasado fixeron unha enquisa de 1900 mulleres. Por iso tamén buscan apoiar a comercialización de produtos feitos por mulleres do ámbito rural, coidando a imaxe, favorecendo o traballo colaborativo e dinamizando as redes sociais.  Remataba a súa intervención cunha sentenza contundente: "As mulleres somos o activo máis dinámico do medio rural".

Para dinamismo, o de Alicia Rey, unha muller que combina o traballo na súa empresa Biosolutiocentrada na protección natural de cultivos, co coidado de persoas dependentes. ‘Eu escápolle á etiqueta 'ecolóxico', o que é importante é cambiar a forma de traballar’, dicíanos. Nós adoitamos buscar o remedio cando xa a pranta ten unha praga. En Biosolutio empregan fitoterapia, tratan unha pranta con outra pranta, pero analizando a toxicidade e se é sistémico. Non é fácil, pois "ser emprendedora no século XXI é durísimo", e de aí a necesidade de complementar ese traballo co coidado de persoas dependentes.

Tampouco o tivo fácil Elena Ferro, zoqueira. Primeiro, polo odio que había cara aos zocos, e por iso ela considera que ‘Non creo que poida facer nada máis que iso, dignificar un calzado que protexeu a tanta xente’. Segundo, porque houbo que facer moitas probas e cambios do 1995 ata o 2010, e de aí a necesidade de combinar a fabricación de zocos co traballo de marroquinaría. Pero o esforzo pagou a pena e na súa empresa familiar hai agora 10 persoas (8 mulleres e 2 homes).  Elena é un bulebule que non deixa ningún aspecto á casualidade: traballa o boca a boca, pero tamén as redes sociais, a estética e mesmo os nomes dos seus modelos:"É o mínimo que podo facer por eses pobos que os usaron".

Outro besbello é Mercedes Cachaza, presidenta do Consello de Maiores de Paderne desde 2004. Comezaba a súa exposición dicindo: "Nós pertencemos á eterna xuventude’. E así o comprobamos. Viaxes, ioga, Tai Chi, cinefórum e mesmo a UNED sénior, que comezou nunha casa particular e hoxe segue medrando, son algunhas das actividades nas que participan activamente.

Ana Corredoira, "gandeira de profesión, vocación e xenética", lidera As vacas da Ulloa s.c. galega. Con 28 anos, criada entre vacas, sente que non se pode cuestionar a viabilidade do rural, onde "temos unha responsabilidade enorme que é a de producir comida". Un traballo que na súa familia se toman en serio, e do que se sente orgullosa. "Son bióloga e fun á universidade,  onde entendín que o meu corpo adícase ao traballo, pero a miña cabeza voa, non a teño alugada".  Hai 4 anos tocoulle un relevo xeracional acelerado coa morte do pai, pero non vai deixar que ninguén se leve os beneficios do seu traballo e do seu xeito de vivir. Invita a calquera a visitar a súa granxa  para "ensinar ao mundo o que facemos e por que o facemos".

Esther Alicia Paz, da aldea de Puxedo, presentou o proxecto comunitario para pór en valor os activos da súa aldea: o  parque natural da Baixa Limia, a praza de San Antonio, un conxunto monumental do século XVIII, o peto das ánimas máis grande de Ourense, un palco de música cun carballo centenario ademais de catro airas nun estado de conservación magnífico. Comezouse un ambicioso proceso para restaurar o retablo da igrexa, crear un local social, lastrar as prazas, restaurar canastros, comprar cortes e construír un forno e un museo etnográfico. Aparellado a este plan, organizouse a dinamización do espazo a través do proxecto ‘Eiras vivas’ que recupera o ciclo do pan (seitura, malla, moenda e fornada) e organiza a festa da malla o 14 de agosto.

Xavier Álvarez, membro do Centro de cultura popular Xaquín Lourenzo e colaborador da romaría etnográfica Raigame en Vilanova dos Infantes mostrou con orgullo as xoias da vila: o burgo medieval, o barrio xudeu, as casas blasonadas e o feito de que foi berce de Ferrín, Curros e Celso Emilio Ferreiro. O poema de Curros sobre a Virxe do Cristal foi a inspiración para crear o espectáculo Raigame, unha festa "que integra aos veciños e trae a artesanía ao presente, mantendo a tradición, póndoa en valor e proxectándoa cara o futuro".

As exposicións tiveron como denominador común a ilusión e paixón que cada unha delas destila. Pero alén das vontades e o traballo individuais, como destacou Verónica na pregunta final, hai tamén un impacto local de todos e cada un dos proxectos, porque como dixo Ana, "as aldeas deben ser centros de traballo e vida, non camas" e como indicou Rosa "O problema non é como imos vivir no rural, senón como van vivir os das cidades se o rural desaparece".

Despois da xira polos postos de artesanía, do baile e a música a cargo do CCP Xaquín Lourenzo e o xantar na zona "leiring", retomamos a sesión de tarde cunha nova edición de Literatas, nun emotivo acto dirixido por Rosalía de Castro (Tamara Lema) e Eduarda Pondal (Ana Suárez).  Ao compás da súa batuta foron desfilando cancións e textos. Músicas que cobraron vida nas voces e os instrumentos de Irma Macías, Xaquín Rama, Silvia Losada, Isabel Fernández, Antía Ameixeiras e Sabela Caamaño, e tamén textos escolmados por  Luís Antonio Giadás Álvarez que tomaron corpo nas voces de Marité Lema, Nataly Asorey, Concha Blanco, Diana Varela, Lorena Pose, Lupe Blanco, Alba María, Carmen Isabel Labador, Rosa Rodríguez, Natalia Lema, Mabel Montes, Tania Carreira, Olga Campos e Priscila Méndez. 

A través delas rememoramos a  mulleres anónimas coma aquelas cociñeiras que tiñan que servir a señoritos que non querían luxar as mans, as panilleiras de Laxe, as mestras ás que lles impuxeron limitacións no vestir e o arreglo persoal, e as pescadeiras, mariscadoras ou mineiras que sufriron condicións abusivas de traballo. Lembramos ademais a outras con nomes e apelidos, coma Dolores Centeno Soto (traballadora nos asteleiros), Susa da Chasca (a parteira de Corme), Hermosinda de Taboído e María Baña (poetas). 

Un momento especial foi o dos Bicos de mel, galardóns que entregou Susana López Abella, Secretaria Xeral de Igualdade. No seu discurso lembrou o prólogo de La hija del mar onde Rosalía de Castro expresaba a frustración "Porque todavía no les es permitido a las mujeres escribir lo que sienten y lo que saben". Os Bicos de mel, porén, recoñeceron a traxectoria de tres mulleres que son exemplos na transmisión de coñecementos e habilidades: Sara Vidal García, bisneta de ferreiros, que fixo "oficios escravos" desde os 12 anos que ía na carreta cos fouciños e que fixo un traballo inxente na recuperación do tratamento e procesado artesanal do liño; Teresa Castro Pardiñas e Carmen María Taibo, ámbalas dúas regueifeiras, que nos emocionaron e fixeron rir a partes iguais cos seus versos. 

A xornada foi inesquecible por tantos e tantos grandes detalles onde se percibe o agarimo mol que cada un/ha pon nos preparativos: O fermoso centro de mesa feito por Carmen Rosa Méndez, as mesas con café, froitas e larpeiradas preparadas ao milímetro por Teresa Seara, as pandeiretas e bolsos de Sanín que vestiron cada recuncho coa súa arte silenciosa, a atención personalizada e coidado atento de Tamara Lema que fai sentir a todo o mundo que é unha peza importante, a constancia e sensibilidade de Alba Mato para recoller os mellores instantes nas súas fotos, e moitas outras persoas que seguro que se me escaparon pero que contribuíron a que o Festiletras fose todo un éxito.

Neste vídeo breve tentei facer un resumo visual da xornada e aquí o deixo xunto co meu agradecemento polo cariño, a aprendizaxe, as ideas, os (re)encontros, as viaxes en coche xuntas, o intercambio de impresións, as recomendacións lectoras (ai, Nacho Montoto, Natalia Lema e Diana Varela Puñal, que grandes descubrimentos!), os libros abandonados nun asento traseiro e sobre todo... as palabras. 

Vémonos o ano que vén!



Wednesday, April 18, 2018

Words in Books: Caviar é uma ova

Sabes cando alguén cuxo criterio tes en alta estima vén e che recomenda un libro? A maioría das veces, vas de cabeza e mércalo. Outras veces a cordura recórdache que tes espazo limitado nos andeis e vontade de espartanismo, e pensas: "Bué, vou esperar, igual máis para adiante". Pero vén outro, cuxo criterio estimas tanto ou máis e diche: "Mira que está moi ben, é deses para conservar".... Mmm... comezas a pensalo dúas veces e iníciase o esvarón polo tobogán con destino ao "Paga a pena. Ben o merezo". E cando xa finalmente un libreiro che di que te vas botar unhas boas risas, é the last nudge e dis: "Veña, trae para aquí que este vén de volta comigo na maleta".

Así foi con Caviar é uma ova (2015). Caeu porque tiña que caer, ao estilo inevitable e fatídico das tapas do bar que ves de esguello ao pasar e che fan desandar o camiño.


Non é unha tapa calquera, porque se trata dunha escolma das crónicas máis interesantes de  Gregório Duvivierconsiderado un dos autores máis inventivos do Brasil na actualidade. Un libro tan polifacético como o home que o escribe: ator, roteirista, comediante, cronista e poeta.

Exótico coma un sushi bar, pola barra móbil desfilan ficcións, recordos de infancia, snippets de opinión, poemas, brincadeiras, exercicios de estilo tan breves tan breves que case son flash fiction.

Duvivier, o noso Itamae-san, vai sacando pratos á súa veleidade, despistando os nosos padais con flashbacks, condicionais, cartas, soños, mundos virtuais e reais de desigualdade, sexismo e brutalidade política.

Acelérase o ritmo da cinta transportadora, e cando xa tes os palillos dispostos a apresar un nigiri,  sóltache unha gulifada e recórdache que a intelixencia non é coma a salsa de soia, para mollar de cando en vez; senón coma o arroz: ingrediente indispensable.

"Quando passava, as pessoas se sentiam melhor. Passava tão sen intenção, tão sem objetivo, tão somente por passar, que parecia que estava tudo em ordem" (p.16) 

"Deve ter havido algum engano. Nosso filho não pode ter sido reprovado. Aposto que foi nessas matérias que ninguém se importa. Matemática, por exemplo, é  uma coisa muito subjetiva. Vocês estão dizendo que x não é igual a y. Se ele tá dizendo que é, aposto que é. Ou então, que ainda vai ser. Matemática é uma coisa que muda o tempo todo" (p.35) 

"Sou muito criterioso em relação á altura das pessoas com quem eu ando. Na amizade platônica, a pessoa tem a altura que você quiser. Você só tem os benefícios da amizade, sem aquela obrigação de ir no chá de panela ou liberar no Candy Crush" (p.37) 

"O primeiro comentário sobre uma mulher é sempre esse: feia. Bonita. Gorda. Gostosa. Comeria. Não comeria. Só que ela não perguntou, em momento nenhum, se alguém queria comê-la" (p.55) 

"Hoje estou morando em um lugar agradabilíssimo, mas que insiste em me privar de caneta e papel, assim como das minhas mãos, que no momento estão presas em uma linda camisa branca de mangas longas (demais). Por isso te mando essa mensagem telepática, a que peço que responda telepaticamente, pois de outro modo talvez não chegue até mim. Sempre sua, Carmen" (p.66) 
NUANCES

(...)
"Depressão: tristeza de rico. Desespero: tristeza de pobre.

Eu te amo: quando se ama. Eu também: quando non se quer cometer uma grosseria.
Euforia: alegria barulhenta. Felicidade: alegria silenciosa
Guardar: na gaveta. Salvar: no computador. Salvaguardar: no Exército.
Língua: dialeto de rico. Dialeto: língua de pobre.
Vocabulário: léxico de quem não tem muito léxico. Léxico: vocabulário de quem tem muito vocabulário" (pp.79, 80)

NEOLOGISMOS
(...)
"BIODESAGRADÁVEL: biodegradável porém malcheiroso.
DESMAGRECER: reengordar após ter emagrecido.
DIA FÚTIL: dia útil usado de forma inútil.
EX-QUECIMENTO: quando você pensou que tinha esquecido mas na verdade lembra que não esqueceu" (p.185) 
"A morte dos outros é um spoiler. Parece te revelar algo que você não sabia, ou fingia não saber sobre você mesmo: você vai morrer. Olhe à sua volta. Todo o mundo vai morrer. A vida é pior que Game of Thrones. Não sobra nem o anão" (p.113) 
"Palavras, percebemos, são pessoas. Algumas são sozinhas: Abracadabra. Eureca. Bingo. Outras são promíscuas (embora prefiram a palavra "gregária"): estão sempre cercado de muitas outras: Que. De. Por. 
Algumas palavras são casadas (...) Esse é o problema do casamento entre as palavras, que por acaso é o mesmo do casamento entre pessoas. Tem sempre uma palavra que ama mais (...)
Tal vez pra isso sirva a poesia, pra desfazer ledos enganos en prol de encontros mais frondosos" (pp.171, 172)

Grazas, amable libreiro da Bertrand (esquecín o nome!), e grazas Nacho Rodiño, por recomendarme o libro e por compartirme este vídeo "O Meio de Todas as Coisas". A tristeza como vontade de algo que aínda non inventaron. Difícil superar a definición.



Para saber máis:
  • Perfil en Twitter de Gregório Duvivier
  • Entrevista a Gregório Duvivier onde fala da sua paixão pela literatura
  • Entrevista en Livraria Cultura

Thursday, April 5, 2018

Epitaphs (XIX): Posthumous Letters in Dumbría

"-¿O non ter por quén chorar parécelle pequena desgracia, señora?"

Tras dunha porta enferruxada agarda axexante unha explosión de cor, unha contemplación policromática da negrura da morte.  A pantasma de Mondrian recolle liñas de aquí e dacolá e rechea o seu arco da vella con tonalidades de amarelo, rosa, verde e laranxa. Dumbría róuballe o pantone do alén e entrégallo como ofrenda aos seus mortos no primeiro camposanto neoplasticista de Galicia.





Rosana Pichel, armada coa súa paleta mondrianesca, decora os nichos como se dun mandala xigante se tratase. A morte e o sol botan un pulso black and yellow e vén "la muerte echando rasero".  De par da caña d'herbas case lle cadraba ben un pan de muerto.







"ESA FIESTRA NON É UN OLLO da casa, como son as fiestras, pois ela somentes
sirve para que tome a raxeira do sol un cego..."




"A terra non quer perder o corpo que nos empresta"



Deica logo, Dumbría!

"Todos, todos, se riron e ninguén se decata con qué delor a vella namorada
chamará pola morte nesta noite de inverno"



Todos os textos en cursiva foron tomados de Cousas de Castelao.


Para saber máis:
  • Artigo en La Voz de Galicia (05/06/2015)
  • Artigo en La Voz de Galicia (20/10/2010)


Thursday, March 22, 2018

Words in Books: El hombre que no deberíamos ser

Octavio Salazar es escritor, profesor de Derecho Constitucional y bloguero en el Huffington Post. Su último libro es El hombre que no deberíamos ser.


En 98 páginas hace un análisis de cómo los modelos de masculinidad y virilidad están cambiando y propone maneras para que los hombres puedan participar mejor en la sociedad en que vivimos manteniendo su sentido de identidad.

Más allá de la mezcla de lo personal y lo social, es un manifiesto provocativo e incisivo que no oculta su compromiso. Invita a ir descubriendo "la parte de responsabilidad que tenemos en el mundo que vivimos y (...) de qué manera podríamos darle la vuelta a un estado de cosas que continúa provocando que nuestras compañeras tengan más obstáculos que nosotros para desarrollar libremente sus proyectos de vida" (p.15). 

El cuerpo del ensayo se construye en base a los "viejos trajes que ya no sirven" (p.16): el hombre ¿nuevo?, poderoso, ausente, violento, dominante, depredador, precario, esclavo o invulnerable.  En cada uno de los capítulos va destripando modos, métodos y lenguajes que legitiman el poco reconocimiento de la autoridad femenina, el monopolio del espacio público por los hombres, la dedicación e intensidad que las mujeres dedican al espacio privado o la violencia de que son objeto.
"Se trataría de incorporar a nuestras vidas los principios y valores que desde el feminismo se han identificado con la ética del cuidado y que se traducirían en una mayor capacidad para ponerte en el lugar del otro, en un sentido más hospitalario de la existencia y en una manera diversa de resolver los conflictos que genera la convivencia" (p.38)
"La simple devaluación de su persona, de sus potencialidades y de su autonomía, y el control sobre sus movimientos son formas de violencia" (p.46)
No se trata de una simple recomendación de maneras de vivir o modelos a seguir, sino que presenta "contramodelos" (p.28) e identifica comportamientos y tipos ("macho hegemónico" (p.17), "erotización del dominio" (p.53), "patologías de la omnipotencia" (p.73)). Y lo que es más importante, justifica la necesidad de poner el foco en los hombres para conseguir la mejora del bienestar social y el propio. No hay más que examinar estadísticas para ver su mayor implicación en delitos violentos (como perpetradores y víctimas), mayor probabilidad de fracaso escolar, problemas mentales sin tratar y mayor índice de suicidios.
"... asumir nuestra vulnerabilidad implica asumir la necesidad de los demás, nuestra interdependencia, lo cual supone superar el individualismo egoísta y la construcción del sujeto que la modernidad ha elevado a la máxima potencia en las últimas décadas" (p.75)
Un libro que debe leerse mucho y por muchos. ¡Muchas gracias, Celia Pereira por la recomendación lectora!
"Es uno de los defectos de las leyes de igualdad,que son un brindis al sol" 
(Octavio Salazar)
Para saber más: